Αντιπαράθεση και υποκειμενικότητα σε σύγχρονα δυστοπικά βιβλία

Μια θεωρητική προσέγγιση

Έχω φιλοσοφήσει αρκετά τον λόγο που αγαπώ να διαβάζω δυστοπίες γραμμένες για έφηβους, ενώ εγώ η ίδια πλησιάζω τη δεκαετία των τριάντα. Η αρχική μου σκέψη περιλάμβανε την άβολη αναγνώριση της υποσυνείδητής μου επιθυμίας να ζήσω έντονους και δυνατούς έρωτες, μέσα από τα μάτια δεκαπεντάχρονων κοριτσιών για μυστήρια και λιγομίλητα αγόρια, ενώ ο κόσμος γύρω τους κατέρρεε. Όσο ελκυστική και να είναι μια τέτοια σκέψη, φυσικά, καλύπτει τη μισή αλήθεια (εντάξει, δεν θα το αρνηθώ και τελείως.) Αρνιόμουν πεισματικά όμως να συμβιβαστώ με ένα τόσο επιφανειακό συμπέρασμα. Τι είναι αυτό που με τραβούσε σε αυτό το είδος  λογοτεχνίας; Γιατί κάθισα και έγραψα μια ολόκληρη πτυχιακή γι’ αυτό; Γιατί μου ήταν τόσο εύκολο να ταυτιστώ με το γυμνασιόπαιδο που άνοιγε την ντουλάπα του και έμπαινε σε έναν κόσμο φτιαγμένο από μαγεία; Γιατί ήθελα να διαβάζω για την αντιπαράθεση μεταξύ της έφηβης και εκείνου του τρομακτικού τύπου που την κυνηγούσε, επειδή τόλμησε να εναντιωθεί στα θέλω του;

Να η λέξη-κλειδί, σκέφτηκα: η αντιπαράθεση. Η αντιπαράθεση μεταξύ της ηρωίδας και της υφιστάμενης εξουσίας. Αυτός ήταν ο λόγος που έμενα σε αυτό το είδος και μεθούσα από αυτό. Η αδρεναλίνη του να πεις ένα δυνατό «ΌΧΙ!» απέναντι σε μια αλήθεια που τόσο καιρό θεωρούσες οικεία, γνώριμη και συνηθισμένη. Και το ερώτημα που απασχολούσε το μεγαλύτερο μέρος τέτοιων έργων ήταν αυτό που με κρατούσε κολλημένη στις σελίδες τους ως το τέλος: «Και τώρα τι;»

Είμαστε υποκείμενα ενός κόσμου, μιας κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής πραγματικότητας που ζητάει συνεχή αλληλεπίδραση με τους γύρω μας. Αλληλεπίδραση με το αφεντικό, τους συναδέλφους, τους φίλους, τους συγγενείς μας. Κάθε φορά που αλληλεπιδράμε με πρόσωπα, υιοθετούμε και διάφορους ρόλους. Αυτόν της μαμάς, της κόρης, της νύφης, της εργοδότριας, της φίλης, της συντρόφου κ.ο.κ. Τέτοιοι ρόλοι και τέτοιες αλληλεπιδράσεις αποτελούν την ασυνείδητη καθημερινότητά μας. Αλλιώς θα μιλήσεις στη μαμά σου και αλλιώς στη φίλη σου, κι ας βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο. Ανήκουμε σε αλυσίδες κοινωνικών σχέσεων, που όμως βασίζονται σε σχέσεις εξουσίας. Και αυτές οι σχέσεις εξουσίας, πολλές φορές, μεταφέρονται και στο επόμενο στάδιο, σε εκείνο το μέρος που οι ιδέες αντικαθιστούν τους ανθρώπους και οι ιδεολογίες σφυρηλατούνται. Ας αναλογιστούμε μια κλασική αλληλεπίδραση-σχέση εξουσίας μεταξύ ενός εργαζόμενου και του εργοδότη του. Έστω ότι ένας υπάλληλος νιώθει ότι το αφεντικό του δεν υπολογίζει τη δουλειά του σωστά και δεν του δίνει τον μισθό που του αξίζει, ενώ έχει διαμαρτυρηθεί αρκετές φορές για αυτή την κατάσταση, αλλά τίποτε δεν αλλάζει. Τη στιγμή που ο εργαζόμενος συνειδητοποιεί ότι πολλοί είναι οι συνάδελφοι και φίλοι του, οι οποίοι ζουν ακριβώς την ίδια πραγματικότητα, ο υπάλληλος παύει να αλληλεπιδρά με το αφεντικό του ως ένας απλός υπάλληλος. Το αίτημά του να αναγνωριστεί ο κόπος του ανάγεται στη συμβολική σφαίρα —πλέον αποτελεί ένα θύμα σε ένα σύστημα εκμετάλλευσης εργασίας και το αφεντικό του είναι το σύμβολο αυτής της εξουσίας. Νιώθει δέσμιος αυτής της τάξης πραγμάτων και δεν του φταίει απλώς η δουλειά του. Αναγνωρίζει την κοινωνική αδικία και τάσσεται υπέρ της οικονομικής ισότητας. Αυτός ο εργαζόμενος ξεκινάει έναν αγώνα ή καλύτερα μια “σταυροφορία”, ώστε να κατακτήσει το ανθρώπινο δικαίωμα να αναγνωριστούν οι κόποι οι δικοί του και των συνανθρώπων του. Ξεκινάει μια “σταυροφορία” ενάντια στους καιροσκόπους, τους διεφθαρμένους εργοδότες που επωφελούνται από τον καπιταλισμό.

Στο συγκεκριμένο σημείο, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως ως υποκείμενα, δηλαδή ως όντα που με τη λογική μπορούν να δημιουργούν, να επιλέγουν, να μιλάνε, να σκέφτονται, άλλο τόσο “υπό-κείμενα” είμαστε και απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Πάνω στο τελευταίο λογοπαίγνιό μου, σκέψου πως η λέξη «υποκείμενο» μεταφράζεται στα αγγλικά αυτολεξεί ως «subject», ένας όρος που είναι διττός, μιας και ένα υποκείμενο μπορεί να είναι κύριος του εαυτού του ή να υπόκειται (being subjected to) σε κάποιον άλλον. Πάνω σε αυτή την ιδιαιτερότητα έπαιξαν και οι γνωστοί στρουκτουραλιστές φιλόσοφοι και κριτικοί λογοτεχνίας Michael Foucault και Judith Butler. Για λόγους συντομίας, θα ήθελα να αναφερθώ στην ιδέα της Butler περί subjectification, δηλαδή στην ιδέα της να προσδώσει στο υποκείμενο την ιδιότητα της δράσης–αντίδρασης:

Γεννηθείσα στο Ohio της Β. Αμερικής το 1956, η Judith Butler θεωρείται πρωτοπόρος κριτικός και φιλόσοφος σε θέματα σεξουαλικού προσανατολισμού. Συνεισέφερε αποτελεσματικά στο τρίτο κύμα φεμινισμού, με τη θεωρία περί διαχωρισμού του βιολογικού και του κοινωνικού φύλου, ενώ μίλησε αρκετά για τη δημιουργία υποκειμένων μέσα από ρυθμιστικούς παράγοντες.

«Έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε την δύναμη ως αυτό που ασκεί εξωτερική πίεση στο υποκείμενο… Αλλά ακολουθώντας την λογική του Foucault, καταλαβαίνουμε [την ιδέα] της δύναμης ως μια δύναμη που δημιουργεί το υποκείμενο, μιας και παρέχει ακριβώς την συνθήκη της ύπαρξης του και την πορεία της επιθυμίας του, επομένως η δύναμη δεν είναι απλά κάτι με το οποίο ερχόμαστε σε αντιπαράθεση αλλά κατά μια βασική έννοια, είναι αυτή πάνω στην οποία βασίζουμε την ύπαρξη μας και όλα αυτά που θέλουμε να προστατεύσουμε και να διατηρήσουμε κατά τη διάρκεια αυτής της ύπαρξης.» (1)

Επιστρέφοντας στο παράδειγμά μου, ο εργαζόμενος που ξεκινάει μια “σταυροφορία” απέναντι στην οικονομική αδικία του απλού πολίτη δεν αντιτίθεται απλώς στη δύναμη, στην εξουσία που τον χειραγωγεί και τον ελέγχει. Αντιτίθεται σε εκείνη που τον έχει δημιουργήσει, τον έχει σμιλέψει έτσι, ούτως ώστε ο αγώνας του να αποκτήσει ακόμα βαθύτερο νόημα. Αν δεν υπήρχε αυτή η δύναμη, δεν θα υπήρχε η υποκειμενικότητά του και όσα θέλει να προστατεύσει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Έχει ανάγκη δηλαδή από την εξουσία, όπως και αυτή έχει ανάγκη από εκείνον.

Σύμφωνα με τη συγγραφέα και διδάκτωρ Robyn McCallum:

«Η υποκειμενικότητα (subjectivity) αποτελεί την ατομική αίσθηση προσωπικής ταυτότητας ως ένα υποκείμενο—με την έννοια του να υπόκεισαι σε κάποιος είδος εξαναγκασμού—και ως ενεργός παράγοντας—δηλαδή ένας παράγοντας ικανός για συνειδητή επιλογή και πράξη.» (2)

Εδώ είμαστε, λοιπόν. Αυτός ακριβώς ο ορισμός είναι και εκείνος που προσεγγίζει τέλεια τη συνθήκη του σύγχρονου ενήλικα και, τολμώ να κάνω τη σύνδεση, τη συνθήκη του σύγχρονου αναγνώστη. Τις περισσότερες φορές, γνωρίζουμε πως η φύση πολλών επιλογών μας κάθε άλλο παρά ενισχύει και υποστηρίζει ένα γενικότερο πλαίσιο, το οποίο θα θέλαμε ιδανικά να ξεφορτωθούμε. Είμαστε ακριβώς σαν τον εργαζόμενο, υποκείμενα που γεννηθήκαμε και δημιουργηθήκαμε σε έναν κόσμο κάθε άλλο παρά ιδανικό, έναν κόσμο που μας πιέζει και μας ελέγχει, ακόμα και ως ενήλικες. Η ιδέα ότι είμαστε ανεξάρτητα όντα με αυτόνομη βούληση αποτελεί το δεύτερο σκέλος αυτής της διπολικής υποκειμενικότητας (pun intended). Αυτήν ακριβώς έχουν κληθεί να σχολιάσουν και να αναδείξουν τα χιλιάδες βιβλία δυστοπικής φαντασίας που έχουν εκδοθεί τον 21ο αιώνα.

Όταν η  καθηγήτρια παιδικής λογοτεχνίας Roberta Trites εξηγεί πως στην εφηβική λογοτεχνία οι ήρωες αποδεικνύουν πολύ συχνά ότι η μόνη αληθινή μορφή ενδυνάμωσης προέρχεται από τη μεταμόρφωση του ήρωα από ένα αθώο παιδί σε έναν σκεπτόμενο ενήλικα, συμφωνώ και επαυξάνω. (3) Σκέψου την επιτυχία της σειράς Hunger Games από τη Suzanne Collins ή της σειράς Divergent από τη Veronica Roth. Πάρε δυο νεαρά κορίτσια να μαθαίνουν μια συγκλονιστική και αμετάκλητη αλήθεια για τον κόσμο που ζούσαν ως τώρα, μια αλήθεια που δεν τη γνώριζαν, και να αρχίσουν να έρχονται σε ρήξη με το κατεστημένο, όπως και με τον εαυτό τους, μιας και καλούνται να αντιδράσουν σε αυτή την αλήθεια (αν η Katniss δεχόταν να στείλει την αδερφή της στους αγώνες, δεν θα είχαμε καμία επανάσταση και καμία αξιόλογη ιστορία να συζητάμε ακόμα και σήμερα.) Έφερα δύο παραδείγματα δημοφιλή και με μεγάλο fandom αντίστοιχα. Τα περισσότερα δυστοπικά εφηβικά βιβλία επιλέγουν μια ηρωίδα να έρχεται αντιμέτωπη με εκείνο το κατεστημένο που τις δημιούργησε και τους έδωσε σκοπό και να ωριμάζουν μέσα από το ταξίδι τους από την άγνοια και τον συμβιβασμό στη γνώση και στη συνειδητότητα. Τέτοια βιβλία αποδεικνύουν περίτρανα τον ειρωνικό ορισμό της υποκειμενικότητας του αναγνώστη του 21ου αιώνα: προϊόν εξουσιών που τον ελέγχουν, βρίσκει νόημα και σκοπό στο να διαμαρτύρεται, να εκφράζεται έντονα, να κηρύττει για την κοινωνική, τη φυλετική, την πολιτική αδικία κ.ο.κ.

Η διακεκριμένη καθηγήτρια Roberta Seelinger Trites διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Illinois και εξειδικεύεται στην παιδική λογοτεχνία. Βιβλία της όπως Waking Sleeping Beauty: Feminist Voices in Children’s Novels (UoI, 1997) και Disturbing the Universe: Power and Repression in Adolescent Literature (UoI, 1998) χαίρουν ακαδημαϊκής αναγνώρισης.

Η συνταγή, λοιπόν, της επιτυχίας για βιβλία του είδους μπορεί να συνοψιστεί παρακάτω ως:

  1. Διαλέγω το κατεστημένο που, τις περισσότερες φορές, είναι απόλυτο, αυταρχικό και άδικο (η αλήθεια που κυβερνάει τον κόσμο των ηρώων).
  2. Διαλέγω ένα συγκεκριμένο συμβάν που “ξεκουνάει” την πρωταγωνίστρια και από εκεί που είτε λειτουργούσε με βάση αυτό το σύστημα είτε συμβάδιζε χωρίς ιδιαίτερα να το υποστηρίζει, αντιτίθεται ξεκάθαρα σε αυτό. Η πρωταγωνίστρια μαθαίνει κάτι για τους μηχανισμούς του κόσμου της, κάτι που δεν το γνώριζε, και αποφασίζει να δράσει. Αυτή η αντιπαράθεση είναι ξεκάθαρη και έχει ως αποτέλεσμα την υποκίνηση της ιστορίας και της εσωτερικής αλλαγής της ηρωίδας από ένα αθώο παιδί σε μια νεαρή ενήλικα, ικανή για κοινωνικοπολιτική αλλαγή.
  3. Χτίζω γύρω από την ηρωίδα έναν περίπλοκο κόσμο δράσης–αντίδρασης, ώστε να της αποδείξω ότι είναι όντως ένα υποκείμενο με τη διττή έννοια της λέξης: αν εναντιωθεί ολικά στην εξουσία, διακινδυνεύει να χάσει όσα γνώριζε μέχρι τότε για εκείνη, όσα είχε κατακτήσει ή αποκτήσει ως τότε, όμως μπορεί να εξασκήσει τον ρόλο της ως φορέα αλλαγής, κάτι που θα έφερνε μακροπρόθεσμα ευνοϊκότερα αποτελέσματα. Παρ’ όλα αυτά, ο κίνδυνος του να διατηρήσει την εξουσία κι ας την τροποποιήσει ή να δημιουργήσει εκ νέου διάφορες αλυσίδες εξουσίας, οι οποίες μπορεί μεν να είναι ίσες, ισόνομες, δίκαιες και ισάξιες, αλλά και πάλι η πρωταγωνίστρια θα είναι παγιδευμένη σε ένα είδος ελεγχόμενης υποκειμενικότητας, αυτός ο κίνδυνος φυσικά και υπάρχει και πολλές φορές επιβεβαιώνεται στο τέλος της ιστορίας της. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο, η ηρωίδα μεγαλώνει και αλλάζει, αποδέχεται τις επιλογές της και μαθαίνει να ζει με συνέπειες, όπως οφείλει να ζει ένας υπεύθυνος ενήλικας.

CASE STUDY: THE HUNGER GAMES BY SUZANNE COLLINS

Το 2008 εκδόθηκε το πρώτο βιβλίο της σειράς Hunger Games (μτφρ. Αγώνες Πείνας) από την πολυσυζητημένη και βραβευμένη πια Suzanne Collins. Αν και η λογοτεχνία της δυστοπίας δεν ξεκίνησε με τη δική της σειρά, το βιβλίο αποτέλεσε τομή στη σύγχρονη εφηβική αμερικανική λογοτεχνία, κυρίως επειδή συνέπεσε με τη Χολιγουντιανή τάση να μεταφέρονται δημοφιλή βιβλία στη μεγάλη οθόνη, αλλά και επειδή αποτέλεσε λογοτεχνικό προϊόν, γεννημένο από την οικονομική κρίση του 21ου αιώνα, θίγοντας έτσι σημαντικά κοινωνικά ζητήματα, όπως ο διαχωρισμός των πλουσίων και των φτωχών, που δεν είχε σταματήσει, φυσικά, να αποτελεί σημείο έντονων συζητήσεων.

H σειρά Hunger Games (2008) της Αμερικανίδας συγγραφέως Suzanne Collins πούλησε πάνω από 50 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως.

Ας αναλογιστούμε ξανά τη συνταγή επιτυχίας που ανέφερα και η οποία πηγάζει από τη βαθιά αντιπαράθεση που ενημερώνει το βιβλίο από την αρχή ως το τέλος του.

  1. Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΟΥ ΕΛΕΓΧΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΤΗΣ KATNISS: Όλοι οι πολίτες του Panem είναι χωρισμένοι σε 12 περιοχές (Districts) και τα προϊόντα, η παραγωγή, η διαδικασία, όπως και οι ίδιοι οι πολίτες ελέγχονται αυστηρά από το πλούσιο Capitol. Αλήθεια που συμβαδίζει και ενισχύει αυτή την πραγματικότητα: Καμία μορφή επανάστασης δεν είναι ανεκτική (η περιοχή 13 εξαφανίστηκε, έπειτα από πιθανή εξέγερση.) Οι Αγώνες συμβαίνουν κάθε χρόνο, ώστε να υπενθυμίζουν στους πολίτες ότι είναι έρμαια στα χέρια του Capitol.
  2. Ο ΚΑΤΑΛΥΤΗΣ: Η Katniss ακούει το όνομα της αδερφής της ως τη γυναίκα εκπρόσωπο της περιοχής 12 στους Αγώνες. Προσφέρεται στη θέση της.
    Αυτή η στιγμή αποτελεί τον καταλύτη που ξεκινάει την πλοκή. Η Katniss, μέσα από την επιλογή της, την πρώτη της επιλογή με την οποία αντιτίθεται ξεκάθαρα στη βούληση του Capitol, θα βιώσει την ωμή δύναμη και την εξουσία, όπως πηγάζει από σημαντικούς φορείς της και θύματά της.
  3. ΟΙ ΑΓΩΝΕΣ: Η Katniss αφήνει πίσω τον οικείο της κόσμο και εγκαθίσταται πρώτα στον πλουσιοπάροχο κόσμο του Capitol και ύστερα στην άγρια αρένα των Αγώνων, η οποία βασίζεται απόλυτα στο ένστικτο της επιβίωσης. Όλοι οι υποψήφιοι δημιουργούν τον καινούργιο της κόσμο, που βασίζεται πάνω στη δράση–αντίδραση: γίνε αρεστή και δέξου δώρα από τους παραγωγούς του παιχνιδιού, δείξε σεβασμό σε άλλον παίκτη και δέξου αντίστοιχο σεβασμό από συμπαίκτη σου. Αυτός ο κόσμος της διδάσκει ότι αποτελεί υποχείριο του Capitol, αλλά αν χρησιμοποιήσει αυτή τη συνειδητοποίηση, μπορεί και να τους παγιδεύσει με τους δικούς τους κανόνες (η τελική επιλογή να θέσει τη ζωή τη δική της και του Peeta σε κίνδυνο, με τη σκέψη ότι δε θα τους αφήσουν να αυτοκτονήσουν, ενώ έχουν καλλιεργήσει αυτή τη σχέση αγάπης που ξετρελαίνει το κοινό.) Η Katniss ωριμάζει και από την άγνοια μεταφέρεται στην καινούργια αλήθεια, που θα προσπαθήσει να ορίσει ως την καλύτερη, την ευνοϊκότερη, τη δικαιότερη, ως ένα κοινωνικό αγαθό.

Μέσα από τη συνειδητοποίηση της διττής της φύσης, η Katniss κατάφερε να χρησιμοποιήσει την υποκειμενικότητά της ως καταστροφικό όπλο απέναντι σε εκείνους που την έλεγχαν. “Έριξε” ένα ολόκληρο καπιταλιστικό σύστημα, επειδή έπαιξε με τους κανόνες και επαναστάτησε μέσα από αυτούς.

Σε επόμενα άρθρα, θα αναφερθώ στη σημασία της επανάστασης γένους θηλυκού, στο ζήτημα της ενηλικίωσης και στον λόγο που η δυστοπία φαίνεται να θριαμβεύει στην εφηβική και όχι στην ενήλικη λογοτεχνία.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

  1. Butler, Judith quoted in “Subjectification: The Relevance of Butler’s Analysis for Education.” British Journal of Sociology of Education. Vol. 27, No. 4, September 2006, pp. 425-438
  2. McCallum, Robyn. Introduction. Ideologies of Identity in Adolescent Fiction: The Dialogic Construction of Identity. New York: Taylor & Francis, 2002. 3-21. Print.
  3. Trites, Roberta. Disturbing the Universe. Iowa City: U of Iowa P, 2000. Print.

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά