Αίμα και Ποπ Κορν: Τα βαμπίρ στην ιστορία και την τέχνη

by Βασίλης Καθάρειος

Το ημερολόγιο δείχνει 1718, και ανάμεσα στην Αυστρία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία υπογράφεται η συνθήκη του Πασσάροβιτς. Σύμφωνα με αυτήν, τμήματα της Βαλκανικής χερσονήσου (κυρίως στην Σερβία και την Βοσνία) θα περιέρχονταν στην κυριαρχία των Αψβούργων βασιλέων. Θα τα κρατούσαν για μόλις 21 χρόνια, ως την συνθήκη του Βελιγραδίου.

Στο μεταξύ όμως, αναφορές για τελετές εξαγνισμού των νεκρών στα Βαλκανικά κοιμητήρια πρόλαβαν να κερδίσουν αρκετούς ακροατές στην κεντρική Ευρώπη. Σκοπός των πανάρχαιων αυτών λαϊκών εθίμων ήταν να αποτρέψουν τους νεκρούς που θα επέστρεφαν στην ζωή για να καταδιώξουν τους ζωντανούς. Η καλλιεργημένη αριστοκρατία διψούσε θανάσιμα για τέτοιου τύπου ιντριγκαδόρικες ιστορίες φαντασίας, αλλά αυτήν την φορά θα ήταν διαφορετικά. Το υπόβαθρο που συνάντησε στον ευρωπαϊκό βορρά η μυθολογία των вампир (βαμπίρ, από τα κυριλλικά) ήταν -συμπτωματικά- απροσδόκητα πρόσφορο.

Ας επιστρέψουμε όμως διακόσια χρόνια στο παρελθόν. Έχουμε 13 Αυγούστου του 1521, και οι Ισπανοί στρατιώτες καταλαμβάνουν και κατακαίνε την πρωτεύουσα των Αζτέκων Τενοτστιτλάν. Κατά τα επόμενα χρόνια θα μεταφέρουν στην ευρωπαϊκή ήπειρο αμύθητα πλούτη, αλλά και νέες μορφές ζώων και φυτών. Απ’ την ολοκαίνουρια αυτή γεωργική πληθώρα μακράν πιο πολύτιμα διαχρονικά θα αποδειχτούν η πατάτα και το καλαμπόκι. Το τελευταίο δεν είναι παρά μια εξημερωμένη μορφή του φυτού τεοσίντε, με ικανότητα να θρέφει περισσότερους ανθρώπους συγκριτικά με το σιτάρι και σχεδόν πλήρες από άποψη διατροφικής αξίας.

Απ’ το καλαμπόκι όμως απουσιάζουν τρία βασικά θρεπτικά συστατικά· τα αμινοξέα λυσίνη και τρυπτοφάνη, αλλά και η βιταμίνη νιασίνη (Β3). Η ευκολία στην παραγωγή του οδήγησε σε μαζικές καλλιέργειες σε ολόκληρη την Ευρώπη, και με την αυγή του 18ου αιώνα ολόκληρες αγροτικές κοινωνίες βασίζονταν στους χρυσαφένιους του καρπούς. Η έλλειψη των παραπάνω συστατικών, απόρροια της αποκλειστικής διατροφής με καλαμπόκι, μπορεί τελικά να οδηγήσει σε μια μορφή αβιταμίνωσης, την πελάγρα. Ναυτίες, παραισθήσεις, άνοια, ξεφλούδισμα στο δέρμα και φωτοευαισθησία είναι κάποια από τα βασικά της συμπτώματα, και δεν είναι καθόλου απίθανο να προσέβαλαν μαζικά ολόκληρους πληθυσμούς.

Σε συνδυασμό με τον πανάρχαιο βαλκανικό νεκρικό μύθο, αλλά και την έμφυτη τάση της εποχής προς την δεισιδαιμονία, το αποτέλεσμα είναι πρακτικά προβλέψιμο· υστερία. Μέσα στα επόμενα χρόνια αφηγήσεις έκαναν λόγο για κακεντρεχείς μορφές που κυκλοφορούσαν μόνο την νύχτα για να τραφούν με αίμα. Αναφορές σε θανάτους από ανεξήγητη αιμορραγία δεν βοήθησαν την κατάσταση, και ως τα τέλη του αιώνα σε ολόκληρη την Ευρώπη οι τελετές εξαγνισμού πλήθαιναν. Αναφορές σε βαμπίρ έχουμε ακόμη και από σεβαστούς διανοούμενους, όπως ο Βολταίρος.

Ωστόσο, πολύ πριν την γενικευμένη ευρωπαϊκή φοβία του 18ου αιώνα, ο φόβος των ανθρώπων για τους αναστημένους νεκρούς που τρέφονται από το αίμα των ζωντανών είναι έκδηλος σε πολλούς διαφορετικούς πολιτισμούς. Στην Μαδαγασκάρη έτρεμαν το ramanga, στις Φιλιππίνες τον Mandurugo και στο Τρινιντάντ το Soucouyant, όπως ακριβώς στην Ελλάδα έχουμε τον βρικόλακα, ονομασία που προέκυψε κατά τον μεσαίωνα από την σλαβική λέξη vǎrkolak.

Σε αυτόν ακριβώς τον ελληνικό μύθο βασίζεται η πρώτη «επίσημη» αναφορά σε νεκροζώντανους θηρευτές, σε βιβλίο του ελληνικής καταγωγής βιβλιοθηκάριου του Βατικανού Λέοντος Αλλάτιου (ή Λιωνή Αλλάτζη, αν προτιμάτε). Το 1850 ένας Βρετανός περιηγητής ανέφερε στο χρονικό του ένα μικροσκοπικό νησί ανοιχτά της Λέσβου, όπου οι κάτοικοι έθαβαν όσους θεωρούσαν ότι θα αναστηθούν ως «βρικόλακες». Αξίζει να αναφερθεί ότι σε Οθωμανικό κοιμητήριο της Λέσβου βρέθηκαν σκελετοί καρφωμένοι στο έδαφος με πρόκες 20 εκατοστών.

Οι βαμπιρικές τελετές εξαγνισμού απαγορεύτηκαν τελικά από την Μαρία Θηρεσία κατά τα τέλη του αιώνα, παράλληλα με την καύση μαγισσών. Η κοινή λαϊκή συνείδηση όμως κράτησε την παράδοση ζωντανή. Παρά τον εκτενή -αλλά ασύντακτο- πλούτο του folklore, η σύγχρονη λογοτεχνία θα απαιτούσε περισσότερες πηγές έμπνευσης για να σχηματοποιήσει την σημερινή εικόνα του βαμπίρ. Τα επιβλητικά μεσαιωνικά κάστρα είναι βασικό προαπαιτούμενο, ειδικά αν πίσω απ’ τους πέτρινους πύργους τους κρύβεται μια αιμοσταγής δολοφονική κόμισσα όπως η Elizabeth Báthory. Ως ευγενής ουγγρικής καταγωγής κατόρθωσε να αποφύγει για χρόνια την φυλάκιση, πριν εγκλειστεί τελικά στο κάστρο Čachtice το 1610.

Elizabeth Báthory

Το έγκλημά της; Η δολοφονία νεαρών κοριτσιών από τα γειτονικά χωριά. Αμέτρητων νεαρών κοριτσιών, με αναφορές να κάνουν λόγο έως και για 650. Μεταγενέστερες αφηγήσεις κατά τις οποίες η δούκισσα συνήθιζε να γεμίζει την μπανιέρα της με το αίμα των θυμάτων της επειδή την αναζωογονούσε θεωρούνται γενικά αναξιόπιστες· πράγμα που φυσικά καθόλου δεν πτοεί την λογοτεχνία.

Το τελικό βήμα έλαβε χώρα στην λίμνη της Γενεύης κατά το παγωμένο καλοκαίρι του 1816. Στο εξοχικό του τελευταίου οι Πέρσι και Μαίρη Σέλλεϊ, ο Τζων Γουίλιαμ Πολιντόρι και ο λόρδος Βύρων έβαλαν στοίχημα για το ποιος θα γράψει την καλύτερη τρομακτική ιστορία. Αδιαφιλονίκητη νικήτρια ήταν η 18χρονη Μαίρη που με το αριστούργημά της «Φράνκενσταϊν» εγκαινίασε για κάποιους την επιστημονική φαντασία.

Έστω και περιορισμένο σε έκταση όμως, το έργο του Πολιντόρι «The Vampyre» αποτελεί την πρώτη σύγχρονη λογοτεχνική αναφορά του όρου. Μέσα απ’ τον πρωταγωνιστή του λόρδο Ruthven στον μύθο του βαμπίρ πρόσθεσε αξίες όπως η ευγλωττία, η υψηλή καλλιέργεια και η αριστοκρατική χάρη, παράλληλα με την -πάντοτε συγκεκαλυμένη- πανουργία. Πρώτο του θύμα είναι μια νεαρή Ελληνίδα, η Ιάνθη.

Το 1872 δημοσιεύεται η Καρμίλλα από τον Ιρλανδό Τζόζεφ Σέρινταν Λε Φανού. Η πρωταγωνίστριά του δεν είναι παρά ένα βαμπίρ με σκοπό την αποπλάνηση της νεαρής φίλης της Λώρα. Εδώ ο Λε Φανού επικεντρώνεται στο στοιχείο του ερωτισμού, περιγράφοντας κάθε σκηνή με ένα πάθος που οδήγησε την συντηρητική τότε βρετανική κοινωνία να θεωρήσει το έργο του ομοφυλοφιλικό και να το απορρίψει.

Η Καρμίλλα πλησιάζει το θύμα της (1872)

Η αναβίωση που γνώρισε στα επόμενα χρόνια αποκατέστησε την καθοριστική σημασία του στην εξέλιξη του είδους. Έκτοτε έδωσε το όνομά του σε αμέτρητους χαρακτήρες ταινιών, βιβλίων και κόμικ, όπως και σε ένα ιαπωνικό περιοδικό για λεσβίες. Ο δόκτωρ Hesselius που φιλοξενεί στις σελίδες του θεωρείται ο πρώτος μεταφυσικός ερευνητής στην ιστορία της λογοτεχνίας.

Τα καταπιεσμένα συναισθήματα της βικτωριανής εποχής όμως δεν θα αργούσαν τελικά να εκφραστούν ελεύθερα, μέσα από κάτι διαφορετικό. Ο Δράκουλας του Μπραμ Στόκερ, ενός άλλου Ιρλανδού, έγινε αμέσως ανάρπαστος. Τι θα τον εμπόδιζε; Περιγράφει την ιστορία μιας δύναμης σκοτεινής και απαγορευμένης, που έχει νικήσει τον πρωταρχικό φόβο του θανάτου, και πέρα από την καταστροφή και την αρρώστια αφήνει πίσω της μια γλυκιά ηδονή. Οι άνθρωποι μιας κοινωνίας όπου ο έρωτας ή ήταν απαγορευμένος ή σκόρπιζε φυματίωση και ευλογιά -αλλά δεν άντεχε κανείς χωρίς αυτόν- θα μπορούσαν σίγουρα να ταυτιστούν. Βασική πηγή έμπνευσης αποτέλεσε ένας ακόμη παρανοϊκός μεσαιωνικός ηγεμόνας, ο Vlad Drăculea. Εναλλακτικά, κόμης Δράκουλας.

Με την εφεύρεση της κινούμενης εικόνας τα βαμπίρ θα συναντούσαν για μια ακόμη φορά το καλαμπόκι· έστω και σε μορφή ποπ κορν. Ο Νοσφεράτου (1922) του Friedrich Wilhelm Murnau ήταν απ’ τα πρώιμα παραδείγματα μιας τάσης που επρόκειτο να κορυφωθεί από το δεύτερο μισό του αιώνα και έπειτα. Ταινίες και σειρές όπως οι Dracula (1931, 1958 και 1992), Supernatural (2005-), Twilight (2008), Vampire Diaries (2009-2017) ή Shadowhunters (2016-) έχουν βασιστεί ή αναφερθεί στον μύθο των βαμπίρ (χωρίς φυσικά να αρέσουν υποχρεωτικά όλες σε όλους…) αποτελώντας την σύγχρονη συνέχεια μιας μακραίωνης παράδοσης.

Νοσφεράτου

Θα μπορούσαν όμως να υπάρχουν βαμπίρ στην πραγματικότητα; Σύμφωνα με εργασία που κατατέθηκε το 2006, αν ξεκινούσαμε από ένα βαμπίρ και υποθέταμε ότι τρέφονται μία φορά τον μήνα, και κάθε θύμα μετατρέπεται σε βαμπίρ, ολόκληρος ο πληθυσμός της γης θα είχε μετατραπεί σε βαμπίρ μέσα σε περίπου δυόμιση χρόνια. Μπορείτε να το θυμάστε αυτό την επόμενη φορά που ο άνεμος θα φυσά λίγο πιο δυνατά απ’ ότι συνήθως.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο προσωπικό μου μπλογκ, Τα Μάτια του Κύκλωπα.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά