Από τον Οδυσσέα στον Τζακ Σπάρροου και τους Πειρατές της Καραϊβικής

by Γιώτα Χουλιάρα

«Στο καπηλειό του Σαμ μαζευόταν όλοι οι πειρατές της περιοχής. Ο λόγος δεν ήταν μόνο το καλό κρασί που έρεε άφθονο στις κούπες τους, ούτε οι καλλονές από τα πέρατα της γης που αναλάμβαναν να τους ανακουφίσουν από την ένταση των ημερών στη θάλασσα. 

Ήταν κυρίως γιατί στο μαγαζί του Σαμ είχε βρει καταφύγιο ένας από τους Ένδοξους. Έτσι αποκαλούσαν τη γενιά των παλαιών πειρατών που είχαν οργώσει όλες τις γνωστές και τις άγνωστες θάλασσες και είχαν ανακαλύψει αμύθητα πλούτη και πολιτείες που το μυαλό του ανθρώπου δεν μπορούσε να φανταστεί.

Κανείς δεν ήξερε το όνομά του. Ούτε πόσο χρονών ήταν. Ήταν ψηλός και γεροδεμένος, παρά τα χρόνια του, και από τη λευκή σγουρή γενειάδα του κρεμόταν ακόμη κοράλλια και κοχύλια σε όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου. Τα μαλλιά του ανέμιζαν στο ελαφρύ αεράκι που ερχόταν από τον ωκεανό και θύμιζε στο απάνεμο λιμάνι που βρισκόταν το καπηλειό ότι η ηρεμία δεν διαρκεί για πάντα. Οι πιο παλιοί έλεγαν γι΄αυτόν κρυφά ιστορίες που είχαν ακούσει από τους παππούδες τους. Κάποιοι πίστευαν πως ήταν ο ίδιος ο Μαυρογένης που δεν πέθανε, αλλά κρύφτηκε από τους διώκτες του. Άλλοι πάλι πως ήταν ακόμη πιο παλιός. Μπορεί να ήταν ο Οδυσσέας ή και ο ίδιος ο Θεός της Θάλασσας, ο ξακουστός Ποσειδώνας, που πήρε ανθρώπινη μορφή για μια γυναίκα. 

Αν ήταν στις καλές του, σ’ άφηνε να τον κεράσεις ρούμι και σου έλεγε ιστορίες όπως εκείνη για το νησί του θανάτου όπου κατοικούσαν μαύρα πνεύματα. Άλλες φορές πάλι σου έλεγε για τις γυναίκες που γνώρισε, ξανθές μελαχρινές, κοκκινομάλλες, άσπρες μαύρες και κίτρινες. Όλες είχαν περάσει από το κρεβάτι του ή μάλλον εκείνος από το δικό τους.

Όταν όμως δεν μιλούσε, ήξερες πως σκεφτόταν εκείνη, τη μια και μοναδική αγάπη που του είχε κλέψει τη καρδιά. Εκείνη που τον πρόδωσε. Τότε, τα μάτια του γινόταν υγρά σα σύννεφα έτοιμα να τα αρμέξεις και η διάθεση του σκοτεινή σα τη θάλασσα. Εκεί όπου η γυναίκα που τον πρόδωσε, χάθηκε για πάντα».*

Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl - Theatrical release poster
Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl – Theatrical release poster

Όταν στις αρχές του 2002, η Disney ανακοίνωσε την παραγωγή της ταινίας: «Οι Πειρατές της Καραϊβικής: Η Κατάρα του Μαύρου Μαργαριταριού» ( «Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl»), σινεφίλ και κριτικοί ήταν ιδιαίτερα επιφυλακτικοί για το αν θα μπορούσε να γίνει παγκόσμια επιτυχία. Aπό τον θρυλικό «Captain Blood» του 1935 με τον γόη Έρολ Φλιν στον ομώνυμο ρόλο, το Hollywood είχε να επιδείξει μόνο αποτυχίες σε ανάλογου περιεχομένου ταινίες. 

Το «Νησί των Κουρσάρων» του 1995, με την Τζίνα Ντέιβις στο ρόλο της Μόργκαν Άνταμς, η οποία μαζί με τον μορφωμένο σκλάβο της (στο ρόλο ο Μάθιου Μοντίν) προσπαθεί να πάρει στην κατοχή της τα τρία κομμάτια ενός χάρτη θησαυρού, καταγράφηκε ως μια από τις πιο μεγάλες εισπρακτικές αποτυχίες. Πήρε μάλιστα μια θέση στο βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες για το λόγο αυτό, πριν η εταιρεία παραγωγής κατεβάσει ρολά. Τον άδοξο δρόμο των πειρατικών ταινιών συνέχισε η παραγωγή κινουμένων σχεδίων της Disney «Ο Πλανήτης των Θησαυρών» («Treasure Planet»), η οποία δεν πήγε καλά στο box office, παρά το γεγονός ότι ανήκει στις κλασσικές ταινίες της εταιρείας. 

Όταν λοιπόν η ταινία με πρωταγωνιστή τον Τζόνι Ντεπ στο ρόλο του πειρατή Τζακ Σπάρροου σημείωσε τεράστια επιτυχία με θετικά σχόλια από κριτικούς και σινεφίλ ενώ έγινε και μεγάλη εισπρακτική επιτυχία με συνολικά έσοδα 654,2 εκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως, η Disney δε δίστασε να επαναλάβει τη συνταγή της επιτυχίας.  Αποφάσισε να προχωρήσει στη δημιουργία μιας σειράς ταινιών με πρωταγωνιστή τον Τζακ Σπάρροου και τις περιπέτειες του, φέρνοντας στο Hollywood την αίγλη του μύθου των θρυλικών πειρατών. Μύθοι, θρύλοι, λαϊκές δοξασίες, κρυμμένοι θησαυροί, μυθικά τέρατα και κατάρες, ό,τι δηλαδή γνωρίζουμε όλοι από λογοτεχνικά βιβλία και ιστορίες, αποτέλεσαν το υλικό της επιτυχίας. 

Όμως οι μύθοι και οι θρύλοι των πειρατών που με τα πλοία τους έφταναν σε μέρη που δεν είχε δει ποτέ κανείς πριν από αυτούς, είναι αρχαίοι, όσο και ο κόσμος και ξεκίνησαν όταν ο άνθρωπος αποφάσισε να ταξιδέψει στη θάλασσα. 

Ο μυθικός Οδυσσέας 

Η ιστορία της πειρατείας ξεκινά σχεδόν ταυτόχρονα με την ιστορία της ναυτιλίας και του εμπορίου. Δεν θα ήταν υπερβολή αν ισχυριστούμε ότι η Μεσόγειος αποτέλεσε την κατεξοχήν θαλάσσια περιοχή δράσης των πειρατών του Αρχαίου Κόσμου. Στην Αρχαία Ελλάδα της Μυκηναϊκής περιόδου, η πειρατεία αποτελούσε κοινωνικά αποδεκτή δραστηριότητα που έχρηζε καταστολής μόνο όταν στρεφόταν εναντίον συμπολιτών, ενώ ο πειρατής συχνά λάμβανε την ενθάρρυνση των τοπικών ηγεμόνων/βασιλιάδων στο έργο του. Αυτό αντικατοπτρίζεται και στον τρόπο που ο μεταμφιεσμένος Οδυσσέας συστήνεται στον πιστό του δούλο Εύμαιο, όταν φτάνει στην Ιθάκη,  ως δήθεν βετεράνος του Τρωικού Πολέμου που στη συνεχεία έδρασε ως πειρατής στην Αίγυπτο και τη Φοινίκη, με λόγια που δείχνουν ότι ο πειρατής ήταν μια αξιοσέβαστη προσωπικότητα της εποχής (ραψωδία Ξ). 

Ο Όμηρος περιγράφει συχνά με θαυμασμό σχετικές πειρατικές πράξεις. Αναφέρει μάλιστα πόλεις-κράτη που ζούσαν σχεδόν αποκλειστικά από την καταλήστευση ξένων εμπορικών πλοίων, όπως για παράδειγμα η Τάφος (σύμπλεγμα μικρών νησιών ανατολικά της Λευκάδας) που οι πολίτες της αγαπούσαν το κουπί (και βασιλιάς των Ταφιτών, που το κουπί αγαπάνε) και εμπορεύονταν σκλάβους, όπως αναφέρει και ο Οδυσσέας στον Εύμαιο: 

Μια μέρα, απ᾿ τα χωράφια ως διάγερνα, μου χύθηκαν Ταφιώτες κουρσάροι,
κι ως με άρπαξαν, μ᾿ έφεραν σε τούτου εδώ του ρήγα τ΄ αρχοντικό,
κι αυτός επλέρωσε πολλά να με αγοράσει.

Ραψωδία Ο

Οι Ταφιώτες πειρατές ήταν τόσο ξακουστοί, που μια κεντητή απεικόνισή τους «επί το έργον» ήταν το κεντρικό θέμα στη διακόσμηση του μαγικού χιτώνα, τον οποίο χάρισε η Αθηνά στον Ιάσονα σύμφωνα με τη φαντασία του Απολλώνιου του Ρόδιο, ο οποίος έγραψε τα Αργοναυτικά, ένα επικό ποίημα για τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες και την αναζήτηση του χρυσόμαλλου δέρατος.

Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες, πίνακας του Léon Belly.
Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες, πίνακας του Léon Belly.

Στην πραγματικότητα όμως η Οδύσσεια, το επικό αυτό ποίημα με τις περιπέτειες του πολυμήχανου Οδυσσέα, δεν είναι τίποτε άλλο από μια καταγραφή των περιπετειών του σπουδαίου πειρατή από την Ιθάκη, ο οποίος μετά την πτώση της Τροίας επιθυμεί να επιστρέψει στην πατρίδα του με τα αμπάρια του πλοίου του γεμάτα από θησαυρούς. Αν και η Οδύσσεια πραγματεύεται τον μεταπολεμικό νόστο αναδεικνύοντας τα προβλήματα που αντιμετώπισαν οι ήρωες της Τροίας και κυρίως ο Οδυσσέας στο ταξίδι της επιστροφής, δεν λείπουν και οι περιγραφές που αποδεικνύουν πως ο Οδυσσέας ήταν ένας εκτός από σπουδαίος Βασιλιάς και πειρατής. Ένας πειρατής που ταξίδεψε 10 χρόνια στον τότε γνωστό και άγνωστο κόσμο για να επιστρέψει τελικά στη πιστή του σύζυγο τη Πηνελόπη ως θρύλος.

Το όνομα «Οδυσσεύς» προέρχεται από το ρήμα «ὀδύσσομαι» (οργίζομαι, μισώ κάποιον) και σημαίνει εξοργισμένος, αλλά και ο μισούμενος από τους θεούς, αυτός που έδωσε αφορμές δυσαρέσκειας. Σύμφωνα με την Οδύσσεια  του το έδωσε ο παππούς του (από την πλευρά της μητέρας του), ο Αυτόλυκος. 

Γαμπρέ και κόρη, νοματίστε τον καθώς σας πω το γιο σας’
εδώ που με θωρείτε, έχω οργιστεί με πλήθος κόσμο ως τώρα,
κι είναι πολλοί που δυσαρέστησα στη γη, γυναίκες κι άντρες’
για τούτο κι Οδυσσέα το αγόρι σας να πήτε

Ραψωδία Τ

Ο Οδυσσέας ήταν ένας πειρατής που προκάλεσε με τις περιπέτειες του, οι οποίες έμειναν χαραγμένες με χρυσά γράμματα στην αιωνιότητα, πολλές φορές το μίσος και την οργή των αντιπάλων του. Αλλά γέννησε και μεγάλα πάθη. 

Η Κίρκη, η Καλυψώ και η Ναυσικά έπαιξαν το ρόλο της γυναίκας ερωμένης που συνήθιζαν οι πειρατές να έχουν σε κάθε λιμάνι ενώ η συνάντηση με τους Κύκλωπες, τους Λαιστρυγόνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη ήταν τα εμπόδια που όλοι οι πειρατές από αρχαιοτάτων χρόνων αντιμετωπίζουν στα θαλάσσια ταξίδια τους.  Εξάλλου, ας μη λησμονούμε πως ο γιος του Λαέρτη, όπως αποκαλεί συχνά ο Όμηρος τον Οδυσσέα, ήταν έναν άνθρωπος που δεν τον φόβιζαν οι δοκιμασίες. Οι λέξεις «πειρατεία» και «πειρατής» προέρχονται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα πειράω-ῶ, το οποίο σημαίνει προσπαθώ, δοκιμάζω. Έκτοτε, όλοι οι πειρατές και οι θαλασσοπόροι θέλησαν να τον αντιγράψουν. 

Skull and Bones wallpaper by mattthevamp
Skull and Bones wallpaper by mattthevamp 

Ο Σεβάχ ο Θαλασσινός 

Ο Σεβάχ ο Θαλασσινός ή απλά Σεβάχ είναι ένας θρυλικός Άραβας ήρωας, πρωταγωνιστής μιας σειράς φανταστικών θαλασσινών περιπετειών, τον καιρό της δυναστείας των Αββασιδών(750-1258 μ.Χ)., στις θάλασσες της Ανατολικής Αφρικής και της Ασίας. Στην πραγματικότητα το όνομα Σεβάχ προέρχεται από λάθος του πρώτου Έλληνα μεταφραστή. Συγκεκριμένα, προέρχεται από το δεύτερο συνθετικό μιας από τις μορφές του αραβικού ονόματος του ήρωα ( Σιντιμπάτ ες Σαβάχ) και σημαίνει «θαλασσινός». 

Τα Εφτά Ταξίδια του Σεβάχ του Θαλασσινού περιλαμβάνονται στην 133η ιστορία της συλλογής παραμυθιών «Χίλιες και Μία Νύχτες». Οι περιπέτειες αν και περσικής προέλευσης βασίζονται στις αληθινές ιστορίες των ναυτικών του Ινδικού Ωκεανού, αλλά και σε αρχαία κείμενα, όπως η ομηρική Οδύσσεια καθώς και σε πλήθος περσικών και ινδικών θρύλων. Άλλοι πάλι λένε ότι οι ιστορίες του Σεβάχ είναι εμπνευσμένες από ένα αρχαίο αιγυπτιακό παραμύθι γνωστό ως «The Tale of the Shipwrecked Sailor». Η ιστορία ξεκινάει μ΄έναν ναυτικό που επιστρέφει στην Αίγυπτο μετά από μια αποτυχημένη ναυτική αποστολή και αναρωτιέται πως θα τον υποδεχθεί ο Βασιλιάς. Τότε, ένας από τους ναυτικούς του τον συμβουλεύει να διηγηθεί ιστορίες από τα ταξίδια του θάλασσα. 

Στις «Χίλιες και Μία Νύχτες», όπου περιλαμβάνονται και οι ιστορίες του Σεβάχ, η νεαρή Σεχραζάτ, κόρη του βεζίρη, επινοεί μια αλληλουχία ιστοριών και παραμυθιών για να αποσπάσει την προσοχή του συζύγου της, Σαχριάρ, και να γλιτώσει από το θάνατο. Στο τέλος της 536ης νύχτας, η Σεχραζάτ ξεκινά την ιστορία του Σεβάχ. 

Άξιο αναφοράς είναι το τρίτο ταξίδι του Σεβάχ, όπου φαίνεται ότι υπάρχουν επιρροές από τα ομηρικά έπη και τις περιπέτειες του Οδυσσέα στο νησί των Κυκλώπων. Ο Σεβάχ φεύγει από το λιμάνι της Βασόρας (σημερινό Ιράκ) με το πλοίο του, αλλά για κακή τους τύχη, αυτός κι οι σύντροφοί του αιχμαλωτίζονται σε ένα νησί από έναν Κύκλωπα, ο οποίος αρχίζει να καταβροχθίζει έναν-έναν τους συντρόφους του, ξεκινώντας από τους πιο εύσωμους. Ο Σεβάχ καταφέρνει να τον ξεγελάσει και να τον τυφλώσει με ένα αιχμηρό ξύλο και με τους υπόλοιπους συντρόφους του καταφέρνουν να το σκάσουν από το νησί και να φτάσουν στη Βαγδάτη, έχοντας αντιμετωπίσει ένα γιγάντιο φίδι και ξεφεύγοντας από τους φίλους του Κύκλωπα που τους κυνηγούν.

Disney Halloween wallpapers Pirates of the Caribbean
Disney Halloween wallpapers Pirates of the Caribbean

Αμύθητα Πλούτη και Κουρσάροι 

Από το Μεσαίωνα και έπειτα ένας νέος όρος έρχεται να αντικαταστήσει αυτόν των πειρατών. Πρόκειται για τους Κουρσάρους. Κουρσάρος ονομαζόταν κατά το Μεσαίωνα και τους πρώτους αιώνες της σύγχρονης εποχής, ο ιδιώτης που σε περίοδο πολέμου λάμβανε από τις νόμιμες αρχές ενός κράτους το δικαίωμα να λαφυραγωγεί εμπορικά πλοία που έφεραν εχθρική σημαία. Η πράξη της λαφυραγώγησης υπ’ αυτές τις συνθήκες ονομαζόταν κούρσα, όπως και τα λάφυρα.

Η λέξη προέρχεται από το γαλλικό corsaire που σε ελεύθερη μετάφραση σήμαινε «αυτός που διαθέτει άδεια καταδρομής» (lettre de course) – στα αγγλικά οι αντίστοιχοι όροι ήταν privateer και letter of marque. Η άδεια δινόταν μόνο από επίσημο κρατικό φορέα και συνήθως όριζε συγκεκριμένη χρονική διάρκεια ισχύος της, τις περιοχές όπου επιτρεπόταν η δράση, την εθνικότητα των πλοίων που μπορούσαν να «κουρσευθούν» και – το σημαντικότερο – το ποσοστό της λείας που θα έπρεπε να αποδοθεί από τον κουρσάρο στο κράτος, το βασιλιά ή το φορέα που την εξέδωσε. Ουσιαστικά ο Κουρσάρος είναι ο Πειρατής με κρατική άδεια. 

Η ανάπτυξη του εμπορίου και η αποικιοκρατία έχουν τη δική τους συμβολή στους μύθους, θρύλους και τις ιστορίες που συνοδεύουν τις περιπέτειες στη θάλασσα. Η μετανάστευση στη νέα ήπειρο, την Αμερική, αναζωπυρώνει την πειρατεία και τροφοδοτεί εκ νέου τους θρύλους και τις λαϊκές παραδόσεις. Λίγο αργότερα, ο Σκωτσέζος συγγραφέας, Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, γράφει το περιπετειώδες μυθιστόρημα με τίτλο: «Το Νησί των Θησαυρών» όπου αφηγείται μια ιστορία ενός θαμμένου θησαυρού.  Η επιρροή του συγκεκριμένου μυθιστορήματος σε ό,τι πιστεύουμε για τους πειρατές είναι τεράστια καθώς εισήγαγε στη λαϊκή αντίληψη τους χάρτες θησαυρών με ένα “Χ” ώστε ο πειρατής να σημειώνει το μέρος όπου είναι κρυμμένος ο θησαυρός, τους ναυτικούς με ένα ξύλινο πόδι και έναν παπαγάλο στον ώμο τους ή με γάντζο αντί για χέρι, τα κρυμμένα σεντούκια κ.α.

Prequel του συγκεκριμένου βιβλίου αποτελεί η αμερικάνικη σειρά Black Sails (Μαύρα Πανιά), η οποία διαδραματίζεται περίπου δυο δεκαετίες πριν από τα γεγονότα της νουβέλας «Το νησί των θησαυρών» και κατά τη διάρκεια της «Χρυσής Εποχής της Πειρατείας» (μεταξύ του 1650 και του 1730) εποχή όπου λαμβάνουν χώρα και οι περιπέτειες του Τζακ Σπάρροου στους Πειρατές της Καραϊβικής. Σύμφωνα με το πρώτο επεισόδιο της σειράς  βρισκόμαστε το 1715, στις Δυτικές Ινδίες, όπου οι πειρατές του Νιου Πρόβιντενς απειλούν το θαλάσσιο εμπόριο στην περιοχή. Οι νόμοι των πολιτισμένων εθνών τους επικηρύσσουν ‘hostis humani generis’, εχθρούς της ανθρωπότητας. Σε απάντηση, οι πειρατές τηρούν ένα δικό τους δόγμα… πόλεμος ενάντια στον κόσμο.

Καθώς οι μαύρες πειρατικές σημαίες υψώνονται, ένας ακόμη μύθος που πέρασε και στον κινηματογράφο, οι φτωχοί και απόκληροι των λιμανιών, οι οποίοι ευελπιστούν στην ελεημοσύνη των πειρατών δεν ελπίζουν σε τίποτε άλλο παρά στο τραγουδήσουν το τραγούδι, γνωστό στις Επτά Θάλασσες, το οποίο συγκαλεί το Συμβούλιο των Πειρατών. 

Yo, ho, all together
Hoist the colours high
Heave ho, thieves and beggars, l
Never shall we die

Γιατί ο ναυτικός πεθαίνει μόνο μακριά από τη θάλασσα και το ίδιο ισχύει και για τον πειρατή που είναι πάνω απ΄όλα εραστής της ελευθερίας που του προσφέρει. 

Πηγές: 

  • Ομήρου Οδύσσεια, (Μετάφραση Καζαντζάκη- Κακριδή, (2015), Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανώλη Τριανταφυλλίδη
  • Χίλιες και μια νύχτες, Antoine Galland, (2010), Ενάλιος 
  • Outlaws of the Atlantic: Sailors, Pirates, and Motley Crews in the Age of Sail by Marcus Rediker (2014),  Beacon Press

*Απόσπασμα από αδημοσίευτη ιστορία μου με τον τίτλο:  «Οι ιστορίες του Ραψωδού: Στα πέρατα του κόσμου..»

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά