Βυρωνικοί Ήρωες: Ήρωες του ημίφωτος στο χαρτί και στην οθόνη (Μέρος 2ο)

by Χριστίνα Λάσκη

Με ποιον μοιάζει;

Πριν λίγο καιρό, σε μια συζήτηση από αυτές που γίνονται αργά τη νύχτα μετά από αρκετό κρασί, από αυτές με τις βαθυστόχαστες αναζητήσεις που ελάχιστα θυμάσαι το πρωί, μια φίλη με ρώτησε πως θα μπορούσε κάποιος να αναγνωρίσει ένα βυρωνικό ήρωα. Σκέφτηκα λίγο παραπάνω απ’ ότι συνήθως και της απάντησα κάτι που θυμάμαι αρκετά καθαρά, ώστε να το μεταφέρω εδώ:

«Λοιπόν… είναι αυτός που με την πρώτη ματιά θα σου φανεί ότι είναι ένα αλαζονικό κάθαρμα.

Μετά όμως, δεν θα μπορείς να πάρεις τα μάτια σου από πάνω του».

Στο προηγούμενο άρθρο είχαμε ψηλαφήσει το ζήτημα της προέλευσης, στη λογοτεχνία, αυτού του ιδιαίτερου τύπου σκοτεινού ήρωα, που, επειδή χρωστά πολλά στη δημιουργική ευφυΐα του Lord Byron, που τον καθιέρωσε, επικράτησε να ονομάζεται «βυρωνικός ήρωας». Αυτός ο χαρακτήρας δεν είναι απαραίτητα «αντι-ήρωας» ή «τραγικός ήρωας.» Σχηματίζει μόνος του μια ιδιαίτερη κατηγορία που σήμερα έχει γίνει περάσει τόσο βαθιά στο συλλογικό ασυνείδητο που, ακόμα και αν οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν την ονομασία ή την προέλευσή του, τον αναγνωρίζουν εύκολα, όταν τον συναντούν. Έτσι κι αλλιώς είναι στη φύση του βυρωνικού ήρωα να είναι ταυτόχρονα μυστηριώδης και οικείος.

Ένας λόγος που συνετέλεσε στην διάδοση του βυρωνικού τύπου, είναι η αξιοποίησή του από την κινηματογραφική παράδοση, ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι κινηματογραφικοί, αλλά και αργότερα οι τηλεοπτικοί δημιουργοί, προσλαμβάνουν το πρότυπο, το εικονοποιούν και το διασπείρουν, κάνοντάς το μια από τις πιο δημοφιλείς και ελκυστικές μορφές της οθόνης. Έτσι η σύγχρονη εκδοχή του βυρωνικού προτύπου, που αναδημιουργείται συνεχώς μέσα από δεκάδες σελίδες και κάμερες, διαμορφώνει κάποια σταθερά χαρακτηριστικά, μέσα από τα οποία μπορεί να αναγνωριστεί ένας βυρωνικός τύπος. Τα χαρακτηριστικά αυτά θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής:

– Ο βυρωνικός χαρακτήρας έχει συνήθως επιβλητική εμφάνιση, επηρεασμένη από το γοτθικό αντίμαχο. Εμφανίζεται μαυροντυμένος, χλωμός και σκυθρωπός, με διαπεραστικό βλέμμα. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι μασκοφόρος ή και παραμορφωμένος, ως σύμβολο αποπροσωποίησης ή απομάκρυνσης από την ανθρώπινη πλευρά του.

– Έχει συχνά ευγενική καταγωγή ή είναι εν γένει ανώτερος από το μέσο όρο, κατέχοντας ασυνήθιστη ευφυΐα ή υπερφυσικές δυνάμεις, κάτι που τον κάνει υπερόπτη και μοναχικό. Εδώ εμφανίζονται συχνά χαρακτήρες καταδικασμένοι σε συνεχή περιπλάνηση, ατέρμονο μαρτύριο, που είναι θεοί, ημίθεοι, υπερήρωες ή έχουν έλθει από τον κόσμο των νεκρών ή κάποιον άλλον υπερβατικό κόσμο.

– Είναι συνήθως επαναστάτης, αμφισβητίας, αποστάτης. H εκδίκηση ή η ενοχή για ένα παρελθοντικό τραύμα και γενικά προσωπικοί λόγοι είναι οι κινητήρες της δράσης του. Όταν τα κίνητρα του είναι και ιδεολογικά, σχετίζονται με τη θεματική της πνευματικής ελευθερίας ή της δικαιοσύνης, αν και η ηγεσία του είναι συχνά προβληματική και δύσκολα γίνεται πρότυπο προς μίμηση.

– Ο βυρωνικός χαρακτήρας εμφανίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις ως ηθικά και αφηγηματικά αμφίσημος, καθώς δανείζεται στοιχεία από τον ρομαντικό «άνθρωπο της ευαισθησίας», τον επικίνδυνο εραστή και τον γοτθικό αντίμαχο. Ταλαντεύεται ανάμεσα στο καλό και το κακό, έχει έντονες συναισθηματικές και ηθικές συγκρούσεις, ενώ μπορεί να εμφανιστεί τόσο σε ρόλο ελαττωματικού ήρωα, όσο και συμπαθητικού αντίμαχου.

– Η ταυτότητά του είναι ασυμβίβαστη με τον συμβατικό κόσμο και καταδικασμένη να καταστραφεί, φθάνονται όμως σε κάποιου είδους λύτρωση, εξιλέωση: είτε πεθαίνει τραγικά είτε αποβάλλει τα βυρωνικά χαρακτηριστικά και επιστρέφει στο ανθρώπινο μέσα από τη δύναμη της Αγάπης.

– Παρατηρούνται συχνά άμεσες ή έμμεσες διακειμενικές αναφορές σε παλαιότερα λογοτεχνικά έργα, που σχετίζονται με κάποιο τρόπο είτε με τον ίδιο τον Byron είτε με τους προδρόμους και τους απογόνους της βυρωνικής παράδοσης.

Αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά είναι κάποια «κλειδιά» αναγνώρισης, αν και είναι σπάνιο ένας χαρακτήρας να τα συγκεντρώνει όλα. Εξάλλου, οι μεταγενέστεροι χαρακτήρες είναι εν τέλει απόγονοι του βυρωνικού ήρωα που μοιάζουν σε εκείνον, αλλά ως ένα βαθμό, παίρνοντας κάθε φορά και νέα χαρακτηριστικά από το δικό τους δημιουργό, από τις ερμηνείες της εποχής και τις απαιτήσεις του κοινού.

Τελικά, καλός είναι ή κακός;

Πώς φτάνει όμως ως εδώ η δημιουργία του ποιητή που έγραψε 200 χρόνια πριν; Όπως πάντα η ιστορία είναι περίπλοκη – υπάρχει μια αμφίδρομη πορεία επιδράσεων: η γοτθική παράδοση του 18ου αιώνα επιδρά στον Byron και αυτός με τη σειρά του περνά πολλά από τα χαρακτηριστικά του στους ήρωες της βικτωριανής μυθοπλασίας του 19ου αιώνα. Από εκεί και πέρα, στον 20ο αιώνα, ο κινηματογράφος διαλέγει τον βυρωνικό ήρωα ώς ένα από τα αγαπημένα του “κακά παιδιά.”

Ένα στοιχείο, για παράδειγμα, που χτυπάει το καμπανάκι για τον αναγνώστη-θεατή για τη «βυρωνικότητα» ενός μεταγενέστερου χαρακτήρα είναι η σύγχυση που δημιουργεί λόγω μιας βαθιάς ατέλειας και μια έντονης ηθικής αμφισημίας. Γενικά, είναι τυπικό για τον βυρωνικό ήρωα να μην γνωρίζεις τίποτα για το μυστηριώδες παρελθόν του, να μην καταλαβαίνεις αν πρέπει να τον συμπαθήσεις, να τον λυπηθείς ή να τον μισήσεις και να μην μπορείς να προβλέψεις την επόμενή του κίνηση. Αν και συχνά οι βυρωνικοί ήρωες είναι ιδιαίτερα αντιπαθητικοί, ο αναγνώστης/θεατής ανακαλύπτει σταδιακά ότι αυτή η εξωτερική αντικοινωνικότητα πορεύεται σε αυτούς τους χαρακτήρες μαζί με μια πιο εσωτερική επαναστατική παρόρμηση, καθώς βρίσκονται συνεχώς σε έναν αγώνα για να βρουν ένα δικό τους, προσωπικό κώδικα ζωής πέρα από τους καθιερωμένους τρόπους του κόσμου. ΄Έτσι ο βυρωνικός ήρωας μπορεί να κινηθεί ανάμεσα στη γραμμή του «καλού» και του «κακού», δημιουργώντας τη χαρακτηριστική αίσθηση του hero-villain. Αν στην απέναντι πλευρά είναι αυτό που θέλει, θα περπατήσει στο τεντωμένο σκοινί ανάμεσα στον παράδεισο και την κόλαση, τον άγγελο και το δαίμονα- και για αυτό είναι πιο επιρρεπής στο να «πέσει» αλλά και πιο δραματικό όταν σηκωθεί. Το μονοπάτι του βυρωνικού ήρωα είναι θεμελιωμένο στη λάσπη αυτής της ασάφειας, στο καθαρό νερό και το μαύρο χώμα.

Τέτοια στοιχεία είναι εμφανή για παράδειγμα σε πολλούς λογοτεχνικούς χαρακτήρες του μυθιστορήματος του 19ου αιώνα: Ο Victor Frankenstein, ο ιδιοφυής επιστήμονας της Mary Shelley (1818) είναι συναισθηματικά ασταθής μα ισχυρογνώμων και αλαζόνας ακόμα κι αν αμφιβάλλει για την ορθότητα της δράσης του. Ο παραμορφωμένος, κτητικός και βίαιος Eric στο Phantom of the Opera του Gaston Leroux (1910), έχει μια έντονη δίψα για αγάπη που όμως αρκεί για να ραγίσει στο τέλος το σκοτεινό προσωπείο του. Παράλληλα μα αντίστροφα, ο αρχικά προστατευτικός και αφοσιωμένος στους δικούς του Claude Frollo του Hugo (Notre Dame de Paris, 1831), απορροφάται πλήρως από τον πόθο του για την Esmeralda. Ο Heathcliff των Wuthering Heights, της Ε. Brontë (1847) αλλά και ο Edmond Dantes από το Le Compte de Monte Cristo του Dumas (1844) μεταμορφώνονται  από αναίτια θύματα μεταμορφώνεται σε ανελέητους τιμωρούς. Εξίσου αμφιταλαντευόμενοι, σε βαθμό παράνοιας, είναι οι βυρωνικοί χαρακτήρες του The picture of Dorian Gray (1890) του Ο. Wilde, και του The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (1886) του R. Stevenson, αλλά και του F. Dostoyevsky, π.χ. στα έργα Έγκλημα και Τιμωρία (1866), και Το Υπόγειο (1864). Επίσης πολλές από τις ερμηνείες του Dracula του B. Stoker αποδίδουν σε αυτόν τον «επικίνδυνο εραστή» βυρωνικά χαρακτηριστικά.

Πράγματι, είναι συχνά ένας αντιπαθής χαρακτήρας, του οποίου όμως ο κυνισμός ή οι ανήθικες πρακτικές του βυρωνικού ήρωα συχνά αντισταθμίζονται με μια έντονη, αφοσίωση σε ιδέες όπως η ελευθερία, η δικαιοσύνη και η αγάπη.Αυτή η αμφισημία θυμίζει την περιγραφή του ιδίου του Byron που έδωσε στη μητέρα της άλλη μία από τις γυναίκες της ζωής του, η σύζυγός του, Anne Isabella Noel Byron:

He is a very bad, very good man“.

Δείτε επίσης

Lord Byron: Ήρωες του ημίφωτος στο χαρτί και στην οθόνη

Η αγάπη και η λύτρωση

Από όλες όμως, η υπέρτατη αρχή  για το βυρωνικό ήρωα είναι μία: η αγάπη, η οποία είναι η ισχυρότερη, απόλυτη δύναμη, που μπορεί να αψηφήσει το χρόνο, τους ανθρώπους, ακόμα και το πέπλο του θανάτου. Με την αγάπη είναι που συνδέονται συχνά τα κίνητρα δράσης του χαρακτήρα, κυρίως όμως με την μορφή της εμμονής, της εκδίκησης, της ενοχής, της παντοτινής μοναξιάς, ειδικά όταν η αγαπημένη μορφή είναι για πάντα χαμένη:

 “Yet there was One- […]

She was like me in lineaments-her eyes-

Her hair-her features- all, to the very tone

Even her voice, they said were like to mine;

But softened all, and tempered into beauty:

She had the same lone thoughts and wanderings,

The quest of hidden knowledge, and a mind

To comprehend the Universe: […]

Her faults were mine- her virtues were her own-

I loved her, and destroyed her! […]

Not with my hand, but heart, which broke her heart;

(Byron, Manfred, Act II Scene II, 110-119, 124-127)

“She was a form of Life and Light,

Than seen, became a part of sight;

And rose, where’er I turned my eye,

The Morning-star of Memory!

Yes, Love indeed is light from Ηeaven;

A spark of that immortal fire

With angels shared, by Allah given,

To lift from earth our low desire.

Devotion wafts the mind above,

But Heaven itself descends in Love; […]

But say, oh say, hers was not Guilt!

She was my Life’s unerring Light:

That quenched -what beam shall break my night?

Oh! would it shone to lead me still,

Although to death or deadliest ill!

(Byron, Τhe Giaour, 1127-1136, 1144-1148)

Όπως στο The Giaour, αλλά και στο Manfred, η μοίρα του βυρωνικού χαρακτήρα είναι να ζητήσει παρηγοριά μόνο μέσα στην μνήμη και τέλος τη λύτρωση στο θάνατο. Δεν είναι σπάνιο η ένωση με την αγαπημένη να εκπληρώνεται τελικά σε ένα μεταφυσικό πεδίο, όπου η δύναμη της αγάπης περνά κάθε περιορισμό και αναδύεται διαυγής και λυτρωτική:

 “I saw her- friar! and I rose 

Forgetful of our former woes;

And rushing from my couch, I dart,

And clasp her to my desperate heart; […]

Yet still ’tis there! In silence stands,

And beckons with beseeching hands!

With braided hair, and bright-black eye-

I knew ’twas false- she could not die! […]

Oh! pass thy dewy fingers o’er

This brow that then will burn no more;

Or place them on my hopeless heart: […]

But, Shape or Shade! whate’er thou art,

In mercy ne’er again depart!

Or farther with thee bear my soul

Than winds can waft or waters roll!”

(Byron, The Giaour, 1283-1286, 1297-1300, 1312-18)

Ο Byron πάει σινεμά

Η πρωτεϊκή φύση του βυρωνικού ήρωα έχει δώσει ποικίλες εκδοχές του τύπου και στον κινηματογράφο, καθώς πολλές λογοτεχνικές δημιουργίες του 19ου και του 20ου αιώνα, έχουν έπειτα μεταφερθεί στον κινηματογράφο. Ο σκοτεινός μαγνητισμός που ασκεί ο βυρωνικός χαρακτήρας και η ευέλικτη αμφισημία του, που καθίσταται ιδιαίτερα εύχρηστη για ανατροπές της πλοκής, αλλά και οι έντονες αποχρώσεις έρωτα, επανάστασης και μελοδράματος που μπορεί να προσφέρει, έχουν καταστήσει αυτόν τον τύπο δημοφιλή και ενδιαφέροντα για το κοινό αλλά και για τους δημιουργούς της μικρής και μεγάλης οθόνης. Ενδεικτικά θα αναφερθεί, ότι έως σήμερα υπάρχουν, κατά προσέγγιση: 217 ταινίες που διασκευάζουν, πιστά ή ελεύθερα, το μυθιστόρημα του Stoker, Dracula, 153 αντίστοιχα για το Frankenstein της Shelley, πάνω από 100 για το Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde του Stevenson, γύρω στις 40 για το The Picture of Dorian Gray, 27 για το Le Comte de Monte-Cristo. Επίσης υπάρχουν 11 κινηματογραφικές μεταφορές του Jane Eyre της Charlotte Brontë, 9 για το Wuthering Heights της Emily Brontë, 7 για το Pride and Prejudice της Jane Austen, χωρίς να υπολογιστούν οι τηλεοπτικές μεταφορές αλλά και τα πολυάριθμα έργα που εμπνέονται πιο ελεύθερα από την πλοκή ή τους χαρακτήρες των παραπάνω έργων.

Κάτι επίσης σημαντικό είναι η σχέση του με βυρωνικού ήρωα με το υπερφυσικό. Από την βικτωριανή εποχή ως και σήμερα, που ο  καιρός των πολιτικών επαναστάσεων και των ευγενών ιδεωδών έχει όμως υποχωρήσει μπροστά στις επαναστάσεις της βιομηχανίας και της αστικής πρωτοκαθεδρίας του κέρδους. Ο βυρωνικός ήρωας, με την εντυπωσιακή και τερατώδη του φιγούρα, κρατά μέσα του μια λάμψη κάπως παράταιρη με την «ρεαλιστική» λογοτεχνία, για αυτό και συχνά καταφεύγει στο είδος του υπερφυσικού μυθιστορήματος. Το φανταστικό ήταν το πεδίο όπου υπήρχε ακόμα χώρος για απαγορευμένη γνώση, ύβρη και πτώση (είτε μέσω της μαγείας είτε και της τεχνολογίας), Προμηθείς και Εωσφόρους και θρύλους για αγίους, απέθαντους και φαντάσματα:

Saints… O’er Gothic windows

 knelt in pictured prayer,

Reflected in fantastic figures grew,

Like life, but not like mortal life, to view;

(Byron, Lara, XI)

Έτσι ο Byron θεωρείται από πολλούς κριτικούς ως ένας από τους γεννήτορες των πρώτων τεράτων, των τραγικών «κακών» και των ατελών ηρώων της σύγχρονης κινηματογραφικής  παράδοσης, ειδικά αυτών που έχουν το ένα πόδι τους στηριγμένο στο χαρτί. Χαρακτήρες όπως ο Dracula (B. Stoker, 1897, ιδιαίτερα στην εκδοχή του Coppola, του 1992) ακόμα και ο Sherlock Holmes (A.C. Doyle, 1887, ιδιαίτερα στην εκδοχή του BBC, 2010-2017) αλλά και οι Eric Draven (The Crow, James O’Barr, 1989, κινηματογρ. το 1994), V (V for Vendetta, Alan Moore, 1988, κινηματογρ. 2005)  και Severus Snape (Harry Potter, J.K Rowling,  1997-2007, κινηματογρ. 2001- 2011, i) είναι οι σκοτεινοί, χαρισματικοί ήρωες που χρωστούν τον μαγνητισμό και την απήχησή τους σε μια ιδιότυπη, ακόμα κι εν μέρει ασυνείδητη, βυρωνικότητα. Πολλοί μελετητές εντάσσουν σε αυτό τον τύπο  και άλλους χαρακτήρες κόμικς ή γραφικών νουβελών όπως ο Batman (1939-) ή ο Dream του Sandman (Neil Gaiman, 1989-1996).

Ίσως η αυξανόμενη προτίμηση του λογοτεχνικού και κινηματογραφικού κοινού για αντισυμβατικούς ήρωες ριζώνει σε μια εποχή που οι ήρωες πια δεν πιστεύουν ούτε αγωνίζονται για συλλογικά ιδανικά, που είναι μόνοι αλλά ακλόνητοι. Τόσο ο V όσο και ο Eric Draven καταλήγουν στην έντονη περιφρόνηση προς το κατεστημένο σύστημα και καταφεύγουν οι ίδιοι σε πράξεις βίας που εκφράζουν τη δική τους αίσθηση της δικαιοσύνης.  Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετούνται και οι χαρακτήρες που ονομάστηκαν  «βυρωνικοί αντίμαχοι», επιλέγοντας από τα πολυάριθμα παραδείγματα τους Darth Vader (Star Wars, 1977-) Magneto (X-Men, 1963-) και Loki (Thor, 1962), το τυπικό παράδειγμα μετατροπής του «κακού» σε τραγικό χαρακτήρα, τον Dracula του Coppola, ενώ σε αυτή την κατηγορία εμπίπτει και η διφορούμενη πρόσληψη του Severus Snape. Πρόκειται για χαρακτήρες που, ακόμα κι αν παραμένουν αντιπαθείς και βίαιοι, προκαλούν ιδιαίτερη έλξη στο κοινό φαίνονται πιο ενδιαφέροντες και πιο οικείοι, ως και ελκυστικοί, ηθικά ή και ερωτικά, στο κοινό από τον «ηρωικό» πρωταγωνιστή.

Για τους περισσότερους από αυτούς επίσης υπάρχει μια πορεία προς την εξιλέωση, μέσα από τη δύναμη της τραγικής αλλά λυτρωτικής αγάπης. Για παράδειγμα, οι χαρακτήρες αυτοί επανεξετάζουν την προβληματική της παραδοσιακής διάκρισης ανάμεσα στο καλό και το κακό, Ο ηρωισμός των σύγχρονων ηρώων δεν προκύπτει από μια πλήρη ταύτιση με το απόλυτο καλό και κάποια ακλόνητη δύναμη, αλλά από την δύσκολη επιλογή, μέσα στο πλαίσιο μιας συνεχώς αμφίσημης και εναλλασσόμενης ηθικής του δρόμου. Ενός δρόμου που δεν ξυπνά κάποια φιλοδοξία για καθοδήγηση, επανάσταση και σωτηρία του κόσμου, αλλά την επίτευξη μιας ενιαίας προσωπικής ταυτότητας που εμπνέεται από αξίες όπως η ελευθερία και η αγάπη. Σε ένα τέτοιο κόσμο φαίνεται να συνεχίζει, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, να γεννιέται, να ζει και να πεθαίνει ο βυρωνικός ήρωας, μακριά από τον κόσμο, κι όμως μέσα στην ίδια την καρδιά του κόσμου. Ακόμα και όταν η ευφυΐα και το πάθος του ανατρέπει όσα γνωρίζουμε για το καλό και το κακό, εν τέλει το πρώτο που καίγεται είναι ο ίδιος ο ανθρώπινος εαυτός του, για να πηγάσει, επικίνδυνη και λυτρωτική, η φλόγα της απελευθέρωσης.

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά