“Γκρίζα Ουσία”: ο φόρος τιμής του Στίβεν Κινγκ στον Άρθουρ Μάχεν

by Κυριάκος Χαλκόπουλος

Η περίπτωση του Ρίτσι Γκρέναντιν – Για το διήγημα “Γκρίζα Ουσία”, του Στίβεν Κινγκ

Η λογοτεχνία των αρχών του 20ου αιώνα έτσι κι αλλιώς είναι γραμμένη σε λιγότερο επίσημο ύφος από εκείνη του 19ου, για πολλούς λόγους. Ίσως ο κυριότερος από αυτούς να είναι πως οι συγγραφείς πλέον προέρχονται κατά κανόνα από τη μεσαία τάξη, ενώ στον 19ο εξακολουθούσαν να είναι εξαιρετικά εύποροι ή ακόμα και μέλη της αριστοκρατίας.

Ειδικά στην Αμερική ανθίζει το φαινόμενο της λογοτεχνίας παλπ (pulp fiction), που απευθυνόταν σε λαϊκά στρώματα. Αν και από πολλές απόψεις ήταν εφάμιλλη του προγενέστερου φαινομένου της λογοτεχνίας του συρμού στην Αγγλία (τα περίφημα βιβλία penny dreadful, με τις άτεχνες αλλά ενδιαφέρουσες για το ευρύ κοινό ιστορίες φρίκης), η λογοτεχνία παλπ οφείλει την ύπαρξη της περισσότερο στην έλλειψη πρόσβασης των περισσότερων αμερικανικών συγγραφέων στους εκδοτικούς οίκους και τα σοβαρά περιοδικά της εποχής, όχι τόσο σε μια εσκεμμένη και συνειδητή επιλογή για πρόζα μαζικής κατανάλωσης. Με τη λογοτεχνία παλπ συνδεόταν και ο Λάβκραφτ, αν και σίγουρα θα προτιμούσε να μην έχει καμιά σχέση με το ύφος και τους ανθρώπους της. Λίγες δεκαετίες αργότερα οι εκδοτικοί οίκοι άρχισαν να βλέπουν με καλύτερο μάτι τη λογοτεχνία τρόμου και τότε εμφανίστηκαν οι νέοι εκπρόσωποι της στην Αμερική, όπως ο Στήβεν Κινγκ.

Η Γκρίζα Ουσία

Η Γκρίζα Ουσία είναι η παράξενη ιστορία του Ρίτσι Γκρέναντιν, ενός παλαίμαχου τεχνίτη. Ο Γκρέναντιν ανήκε στην εργατική τάξη και ψιθυριζόταν πως πέτυχε να βγει πρόωρα στη σύνταξη με πονηρό τρόπο, προκαλώντας ένα ατύχημα με το μηχάνημα που χειριζόταν. Η πλάτη του τραυματίστηκε, μα έτσι δε χρειαζόταν πλέον να δουλεύει καθόλου και περνούσε όλο τον χρόνο του στον καναπέ του σπιτιού του, πίνοντας μπίρες.

Κάποια από αυτές τις μπίρες, για κακή του τύχη, φαίνεται πως είχε χαλάσει, και η νοοτροπία του Γκρέναντιν δεν του επέτρεψε να κάνει όπως ο κάθε λογικός άνθρωπος: αντί ν’ αφήσει στην άκρη το τενεκεδένιο κουτί μετά από την αηδιαστική πρώτη γουλιά, συνέχισε για λίγη ώρα να πίνει.

Όμως η χαλασμένη μπύρα θα προξενήσει μια απαίσια σωματική μεταμόρφωση. Ο Γκρέναντιν χάνει την ανθρώπινη μορφή του, το δέρμα και η σάρκα του λιώνουν, σαπίζουν, και μοιάζει όλο και πιο πολύ σε ζωύφιο ή ίσως στους μικρο-οργανισμούς που είχαν εισβάλει στο τενεκεδάκι με την μπίρα. Συνεχίζει να πίνει μπίρες, όμως πλέον τρέφεται αποκλειστικά με ζώα του δρόμου που σκοτώνει. Αργότερα θα επιτεθεί σε δύο μικρά παιδιά και έναν άστεγο γέροντα.

Για τον Γκρέναντιν μαθαίνουμε από τον γιο του. Το μικρό παιδί φτάνει κατατρομαγμένο σε μια μπιραρία, έχοντας αρχικά τον στόχο να αγοράσει και άλλη μπίρα για τον πατέρα του, αλλά η κατάσταση δεν υποφέρεται και αποκαλύπτει τι συμβαίνει στον ιδιοκτήτη της μπιραρίας, τον Χένρι. Αυτός στη συνέχεια θα πάει στο σπίτι του Γκρέναντιν για να εξακριβώσει αν ισχύουν τα φοβερά που άκουσε από το παιδί – και η απαίσια δυσωδία στην πολυκατοικία, ειδικά στη σκάλα έξω από το διαμέρισμα του Ρίτσι, δεν αφήνει καμιά αμφιβολία ότι ο μικρός έλεγε την αλήθεια. Ήδη είχε δώσει βάση στα λόγια του, γι αυτό και πήρε μαζί του ένα περίστροφο.

Απόσπασμα από το κείμενο

Καθώς κατεβαίναμε, ακούσαμε τον Χένρι να πυροβολεί, τρεις φορές. Οι πυροβολισμοί αντήχησαν εκκωφαντικοί σαν χειροβομβίδες στους στενούς διαδρόμους εκείνου του άδειου, καταραμένου σπιτιού.
Αυτό που αντικρίσαμε σ’ εκείνα τα ένα δύο δευτερόλεπτα θα το θυμάμαι σ’ ολόκληρη τη ζωή μου – ή σε όση μου’ χει απομείνει. Ήταν ένα τεράστιο γκρίζο κύμα ζελέ, ζελέ που έμοιαζε μ’ άνθρωπο και που άφηνε πίσω του ίχνη από βλέννα.
Αλλά το χειρότερο δεν ήταν αυτό. Τα μάτια του ήταν επίπεδα, κίτρινα και άγρια, χωρίς ανθρώπινη ψυχή μέσα τους. Μόνο που δεν ήταν δύο. Ήταν τέσσερα και ακριβώς στο κέντρο του πλάσματος, ανάμεσα στα δύο ζευγάρια ματιών υπήρχε μια λευκή, ινώδης γραμμή που ξεπρόβαλε από την παλλόμενη ροδαλή επιδερμίδα σαν μαχαιριά στην κοιλιά ενός σκαντζόχοιρου.
Βλέπετε… το πλάσμα χωριζόταν. Χωριζόταν στα δύο.
Ο Μπέρτι και εγώ δε μιλήσαμε καθόλου, καθώς επιστρέφαμε στο μαγαζί. Δεν ξέρω τι σκεφτόταν εκείνος, μα ξέρω πολύ καλά τι σκεφτόμουν εγώ: πολλαπλασιασμούς. Δύο επί δύο ίσον τέσσερα, τέσσερα επί δύο ίσον οκτώ, οχτώ επί δύο ίσον δεκάξι, δεκάξι επί δύο…
Γυρίσαμε πίσω. Ο Καρλ και ο Μπιλ Πέλχαμ πετάχτηκαν επάνω αμέσως κι άρχισαν να μας κάνουν ερωτήσεις. Δεν απάντησε κανείς από τους δυο μας. Απλά γυρίσαμε το κεφάλι μας και περιμέναμε να δούμε αν θα ερχόταν από το χιόνι ο Χένρι. Είχα φτάσει στο 32.768 επί δύο ίσον το τέλος του ανθρώπινου είδους.

Μετάφραση: Γιάννα Αναστοπούλου, “Νυχτερινή βάρδια”, Εκδόσεις Λιβάνη (1992)

Η σύνδεση της Γκρίζας Ουσίας με ένα έργο του Άρθουρ Μάχεν

Το κείμενο αυτό αποτίει φόρο τιμής στον Άρθουρ Μάχεν και το δικό του διήγημα, τη Νουβέλα της Άσπρης Σκόνης. Στην Άσπρη Σκόνη ο πρωταγωνιστής είναι ένας ευγενικός φοιτητής που εξαιτίας του λάθους ενός φαρμακοποιού θα πάρει αντί για το συνηθισμένο του φάρμακο (μια άκακη λευκή σκόνη) ένα επικίνδυνο σκεύασμα γνωστό ως “Vinum Sabbati”. Αυτό θα τον μετατρέψει σε μια κολλώδη μαύρη μάζα…

Στην Γκρίζα Ουσία, αντίθετα, το λάθος ανήκει σ’ ένα βαθμό και στο θύμα, διότι ο άμυαλος Ρίτσι Γκρέναντιν θα είχε μάλλον αποφύγει την τραγική του μοίρα εάν σκεφτόταν λογικά και δεν έπινε τόση από τη χαλασμένη μπίρα. Όπως και να έχει, οι διαφορές δεν σταματούν εδώ.

Όπως επισημάναμε ήδη, ο Γκρέναντιν δεν είναι ούτε ευυπόληπτος ούτε προσωπικότητα υπεράνω υποψίας. Ίσως γι αυτό και η εξέλιξη του – σε αντίθεση με τον πρωταγωνιστή στο διήγημα του Μάχεν, που κλείστηκε στο σπίτι του και δεν έβλαψε κάποιον άλλο – ήταν εγκληματική. Είναι εύλογο ο αναγνώστης να μη νιώσει συμπόνια για τον Ρίτσι, άλλωστε το κείμενο ξεκινά με την εμφάνιση του κακοπαθημένου γιου του στην μπιραρία και ακόμα και πριν να μάθουμε το παραμικρό για την αφύσικη μεταβολή του Ρίτσι υπάρχει η υπόνοια πως το παιδί έπεσε θύμα ξυλοδαρμού. Στη συνέχεια ο Ρίτσι αναγνωρίζεται ως ένοχος για τρεις φόνους. Το γεγονός ότι το σώμα του παραμορφώθηκε φρικτά, και μόνιμα, συνδυάζεται με την ιδιότητα του θύτη, του φονιά, ενώ στο τέλος του διηγήματος ο Κινγκ υποστηρίζει πως ο Ρίτσι μάλλον άρχισε να πολλαπλασιάζεται – όπως οι μικρο-οργανισμοί – και αν δεν εξοντωθεί άμεσα υπάρχει ο κίνδυνος να γεννηθεί από αυτόν μια ολόκληρη στρατιά τεράτων! Η αίσθηση απειλής, λοιπόν, και όχι η αποστροφή, είναι η εύλογη αντίδραση απέναντι σ’ αυτό το εξαθλιωμένο τέως μέλος του ανθρώπινου είδους: δεν είναι τραγικός χαρακτήρας, ένας αθώος που του επιφυλασσόταν η πιο άσκημη μοίρα.

Τα εστιακά σημεία στο διήγημα του Κινγκ

Αξίζει να επισημάνουμε πως το διήγημα του Κινγκ δεν έχει μόνο ένα κέντρο, αλλά δυο… Το πρώτο είναι η παραμόρφωση του Ρίτσι, το δεύτερο η μετατροπή του σε φόβητρο, πηγή απειλής.

Αυτά τα δύο, μάλιστα, συγκεντρώνουν μάλλον στον ίδιο βαθμό την προσοχή, καθώς όλο το κείμενο μέχρι την τελευταία σελίδα στρέφεται γύρω από την αηδιαστική μεταμόρφωση, όμως στον επίλογο – στην κορύφωση – ο Ρίτσι παύει να αναγνωρίζεται ως άνθρωπος και ταυτόχρονα αποκαλύπτεται πως ήδη σκότωσε ανθρώπους και θα βλάψει πολύ περισσότερους αν συνεχίσει να ζει. Έτσι, στο τέλος, ο Ρίτσι είναι συμβολικό αντικείμενο: είναι η απειλή που βγαίνει από το σπίτι, έχοντας σαπίσει ολότελα… Τώρα θα αναμετρηθεί με τον φύλακα της ανθρωπότητας, εκείνη την εμπροσθοφυλακή που κάλεσε ο τρομαγμένος γιος και με τη βοήθεια του περίστροφου ίσως να αποσοβήσει τα χειρότερα…

Η συμβολική διάσταση του Ρίτσι

Γιατί είναι συμβολικό αντικείμενο ο Ρίτσι; Η σύνδεση με την πραγματικότητα, τη γνωστή μας ζωή, εξασφαλίζεται με πολλούς τρόπους σε ένα κείμενο. Μπορεί ο συγγραφέας να αναφερθεί σε μια ιστορική περίοδο, ένα γνωστό περιβάλλον (μια πόλη, ένα διάσημο μνημείο). Μια άλλη περίπτωση είναι να δώσει στους χαρακτήρες του μια αυτονομία που ενισχύει μεν την αίσθηση πως είναι αληθινοί και όχι ανδρείκελα, παράλληλα όμως μειώνει την εντύπωση πως το κείμενο κρύβει βαθιά νοήματα, πέρα από την καθημερινότητα μας… Πάντα, βέβαια, το λογοτεχνικό έργο είναι ένα προϊόν της φαντασίας και έτσι δεν είναι πλήρως ρεαλιστικό· αναπόφευκτα εκφράζει κάτι περισσότερο από τις συνειδητές σκέψεις του συγγραφέα του, καθώς κάτω από την επιφάνεια της σκέψης μας ασταμάτητα περιστρέφονται τα γρανάζια του ασυνείδητου ψυχικού μας κόσμου.

Μα όσο πιο ρεαλιστική είναι η υπόσταση ενός χαρακτήρα, τόσο λιγότερο εμπνέει τον αναγνώστη να ψάξει για βαθύτερα νοήματα – είναι εύλογο, διότι κανένας δεν αναζητά να μάθει κάτι που ήδη το θεωρεί γνωστό, και ο ρεαλισμός εξ ορισμού καθρεπτίζει την οικεία πραγματικότητα.

Όταν, αντίθετα, οι χαρακτήρες – ή άλλα στοιχεία – στο κείμενο αντί να εμφανίζονται εκεί ως είδωλα εξωτερικών προτύπων, δίνουν την αίσθηση πως λαξεύτηκαν επίτηδες με αναλογίες κάπως παράξενες, ή με άκρα που προεξέχουν με τρόπο αφύσικο, η αίσθηση μας είναι πως αυτά τα ανδρείκελα βρίσκονται στη σκηνή για συγκεκριμένο λόγο, και πίσω τους κρύβεται ο ιθύνων νους του έργου. Έτσι στον Λάβκραφτ οι χαρακτήρες είναι φύλακες ή φυλακισμένοι, καλύπτουν μια οπισθοχώρηση ή έχουν στον πανικό τους πετάξει μακριά την ασπίδα και ο μόνος τους στόχος στη ζωή είναι ποτέ να μην αναμετρηθούν ξανά με τον εχθρό που τους συνέτριψε. Δεν γίνεται να δούμε τα όντα αυτά ως είδωλα της καθημερινότητας μας. Γίνονται σύμβολα ψυχικών καταστάσεων και έτσι καλούν στην επιφάνεια τις ίδιες τις ψυχικές μας καταστάσεις. Είναι σαν να είχαμε συμφωνήσει με τον συγγραφέα να απαντήσουμε στην κάθε του ερώτηση, και μέχρι τότε να μας ρωτούσε τα συνηθισμένα, να μας υπνώτισε με αυτή τη μακροσκελή του εισαγωγή για πράγματα γνωστά, και ξαφνικά μια εντελώς αναπάντεχη λέξη να μας βρήκε απροετοίμαστους και πρόθυμους να προφέρουμε με τη σειρά μας την ομοίως κρυμμένη (μα αυτή κρυμμένη στα δικά μας βάθη) λέξη που της απαντά.

Ο Κυριάκος Χαλκόπουλος είναι ο εισηγητής του online σεμιναρίου “Δημιουργική γραφή: Από τη φαντασία στο χαρτί” που παρέχει το Skillbox.gr.

Για πληροφορίες και εγγραφές, δείτε εδώ: skillbox.gr

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά