Από τον Πλίνιο στον Κινγκ : Η εξέλιξη της Λογοτεχνίας Τρόμου ανά τους αιώνες

by Γιώργος Σκαγιάκος

Η Άμμος του Χρόνου

Ακόμη και στις πλέον πρώιμες καταγεγραμμένες διηγήσεις, μπορούμε να εντοπίσουμε τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν ένα κείμενο τρομακτικό. Στοιχεία φρίκης, φόβου και απόγνωσης, καθώς πολλά από τα αρχέτυπα του τρόμου στοιχειώνουν τη φαντασία πολλά περισσότερα χρόνια απ’ όσα ίσως πιστεύουμε. Το αρχέτυπο του βαμπίρ, λόγου χάρη, το συναντούμε αρκετά πίσω, στη μυθολογία των Σουμερίων, όπου το πλάσμα Ekimmu μπορούσε να εισβάλλει στα κορμιά ανθρώπων που πέθαναν βίαια ή που δεν τηρήθηκαν τα ταφικά έθιμα για τη σορό τους.

Αργότερα, βασισμένες στις αρχές της παράδοσης και στις θρησκευτικές πεποιθήσεις, οι ιστορίες εστιάζουν στον θάνατο, στη μετά θάνατον ζωή, στο κακό, στο δαιμονικό, και στο βασικό μοτίβο όπου το “πράγμα” (ξενιστής) ενσωματώνεται στον άνθρωπο. Όλες οι ιστορίες εκείνης της εποχής βασίζονται σε “μαρτυρίες” για όντα όπως δαίμονες, μάγισσες, βρικόλακες ή βαμπίρ, λυκανθρώπους και, βέβαια, φαντάσματα.

Ο Ευριπίδης έγραψε την ιστορία του Ιππόλυτου -γράφοντας και ένα “sequel” από το οποίο σώζονται λίγα κομμάτια- που η νεκρανάστασή του θυμίζει αρκετά τον Φρανκενστάιν.

Στην ιστορία του Κίμωνα, ο Πλούταρχος περιγράφει το πνεύμα του Δάμωνος, ενός δολοφόνου που και ο ίδιος δολοφονήθηκε στα λουτρά της Χαιρώνειας, ενώ ας μην ξεχνάμε και ιστορίες όπως εκείνη που έγραψε ο Πλίνιος ο Νεότερος για το στοιχειωμένο σπίτι που βρήκε σε τιμή ευκαιρίας ο Αθηνόδωρος.

Όμως ένα βασικό χαρακτηριστικό είναι εκείνο που εμποδίζει τις παραπάνω αφηγήσεις -και σ’ ένα μεγάλο αριθμό κι άλλες παρόμοιες- να χαρακτηριστούν έστω και ως μια πρώιμη μορφή λογοτεχνίας τρόμου, και έχει να κάνει με τη μορφή των ιστοριών, αφού οι περισσότερες είναι αποσπάσματα μιας μεγαλύτερης ιστορίας. Παρατηρούμε ότι υπάρχουν πρώιμα χαρακτηριστικά -τηρουμένων των αναλογιών- όπως το αίσθημα του φόβου και της αποστροφής, αλλά βασικά χαρακτηριστικά όπως η ατμόσφαιρα, η φρίκη, ακόμη και ο βίαιος θάνατος, δεν υπάρχουν παρά μόνο ίσως ως μικρότερης σημειολογικής σημασίας αφηγήματα, τοποθετημένα σ’ ένα μεγαλύτερο σύνολο.

Κρατάμε ως πληροφορία ότι η άμεση απεικόνιση ενός βίαιου θανάτου λείπει τόσο από τα αρχαία λογοτεχνικά κείμενα όσο και από το θέατρο, παρά μόνο αφήνεται να εννοηθεί ή απλώς αναφέρεται. Έτσι, είναι φανερό ότι οι ρίζες της σύγχρονης λογοτεχνίας τρόμου θα πρέπει ν’ αναζητηθούν σε μεταγενέστερες περιόδους. Και ποια ήταν ίσως η πιο “κατάλληλη” περίοδος στην ιστορία της ανθρώπινης ιστορίας, εξαιρουμένης της περιόδου που ήδη διανύουμε;

Ιερά Εξέταση

Σκηνή από τη “Θεία Κωμωδία” του Δάντη σε εικονογράφηση Gustave Dore

Γύρω στο 1235, το Βατικανό εκδίδει μια διαταγή προκειμένου ν’ αποκαταστήσει το ορθό της πίστεως. Σχεδόν αμέσως, οι κατηγορίες για αίρεση πέφτουν σαν βροχή, σχεδόν πάντα συνδεδεμένες με ισχυρισμούς για άσκηση μαγείας. Αυτή η φρενίτιδα πρόκειται να έχει διάρκεια πέντε αιώνων.

Το 1307, ο Δάντης Αλιγκέρι εκδίδει τον πρώτο τόμο της Θείας Κωμωδίας, την Κόλαση. Εδώ, το όραμα του συγγραφέα για τον Σατανά έμελλε να επηρεάσει βαθιά τους μεταγενέστερους συγγραφείς. Πλέον αυτό το όραμα θεωρείται ξεπερασμένο, αφού η μορφή του Λούσιφερ από το έργο του Τζον Μίλτον, Απολεσθείς Παράδεισος” (1667) είναι περισσότερο “τρομακτική” στις ημέρες μας. Τον επόμενο αιώνα, και συγκεκριμένα το 1486, οι ιεροεξεταστές Χένρι Κράμερ και Τζέηκομπ Σπρένγκερ εκδίδουν έναν κώδικα που έμελλε να γίνει “μπεστ σέλερ” ενάντια στις πρακτικές της μαγείας. Η Σφύρα των Μαγισσών (Malleus Maleficarum) κάνει δεκατέσσερις αναθεωρήσεις μέχρι το 1520 και, όπως εύκολα καταλαβαίνει κάποιος, ο Τρόμος συνδέεται άρρηκτα με τη θρησκεία -και η φρενίτιδα καλά κρατεί.

“Hieronimo is Mad Againe”

To 1582, ένα νέο είδος τρόμου κάνει την εμφάνισή του στα θέατρα του Λονδίνου, καθώς μια σειρά από βίαια έργα αρχίζουν ν’ ανεβαίνουν στη σκηνή.

Θεωρητικά, η αρχή γίνεται με το έργο του Thomas Kyd Spanish Tragedy” ή “Hieronimo is mad againe”. Πρόκειται για μια βίαιη ιστορία εκδίκησης όπου τα νήματα κρατά η προσωποποιημένη “Εκδίκηση” και το φάντασμα ενός αδικοσκοτωμένου ιππότη. Τα πράγματα γίνονται ολοένα και πιο αιματηρά όταν το 1594, ο “Τίτος Ανδρόνικος” , έργο ενός πρωτοεμφανιζόμενου τότε δημιουργού, του William Shakespeare, κάνει την εμφάνισή του. Η αλλαγή του αιώνα έρχεται με τον “Άμλετ”, ενώ το 1605 ένας άλλος αιματοβαμμένος τύπος κάνει την εμφάνισή του, ο “Μάκβεθ“. Ο “θάνατος” δεν θα εμφανιστεί στη Βρετανική σκηνή από το 1613 μέχρι το 1830 (Β. Ουγκό, “Hernani”).

Το 1667, ο John Milton εκδίδει το έργο του “Απολεσθείς Παράδεισος(Paradise Lost), ένα ποίημα σε δέκα βιβλία που περιλαμβάνει περισσότερους από δέκα χιλιάδες στίχους. Για πρώτη φορά σε “βιβλικό” ποίημα, οι πράξεις των -θεϊκών και μη- χαρακτήρων, διαφεύγουν των κλασικών τοποθετήσεων και, όπως αναφέρθηκε και νωρίτερα, η εικόνα του Εωσφόρου (Lucifer) έμελλε να παραγκωνίσει τον Σατανά του Δάντη.

Skulls and coffins, epitaphs and worms”

Ίσως φαίνεται ότι το είδος κινείται αργά μέσα στον χρόνο, όμως οι ζυμώσεις στην Τέχνη απαιτούν περισσότερο χρόνο απ’ όσο χρειάζονται τα σκουλήκια για να γδύσουν έναν άνθρωπο από τη ματαιοδοξία της σάρκας. Έτσι, για να αρχίσουμε να μπαίνουμε στο κλίμα της εποχής, λίγο περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον “Μάκβεθ“, το 1714, o Thomas Parnell εκδίδει το έργο του “A night-piece on Death“. Αν και είναι τo πρώτο από το είδος των ποιητών που ονομάστηκαν Graveyard Poets δεν είναι το πιο αντιπροσωπευτικό, όμως:

"The flat smooth stones that bear a name,
The chisel's slender help to fame,
Which, e'er our set of friends decay,
Their frequent steps may wear away,
A middle race of mortals own,
Men half-ambitious, all unknown."

Ίσως για πρώτη φορά συναντάμε δείγματα λογοτεχνίας που περιέχουν έναν μεγάλο αριθμό από τα χαρακτηριστικά που οδηγούν στη Λογοτεχνία του Τρόμου. To ρεύμα των Graveyard PoetsChurchyard Poets) αποτελείται από ποιητές των οποίων οι ανησυχίες κινούνταν γύρω από την ανθρώπινη θνητότητα αλλά και από τον θάνατο καθ’ αυτόν. Θεωρούνται ως οι προπομποί του Ρομαντικού κινήματος, αλλά περισσότερο μοιάζουν με τους ξεχασμένους πρόγονους, των οποίων η οπτική -και οι εμμονές – έντυσε και χρωμάτισε τα στοιχεία εκείνα που έμελλαν να ορίσουν τη Γοτθική Λογοτεχνία. Όμως το 1730, υπάρχει και η πρώτη “τεκμηριωμένη” μαρτυρία που αφορά στον μύθο του βρικόλακα, με τα γεγονότα της υπόθεσης του Arnold Paole.

Κάστρα και μυστήρια, κατάρες και μεταφυσική

Castle of Otranto

Το 1765, ο Horace Walpole εκδίδει το έργο με τίτλο Το Κάστρο του Οτράντο, το οποίο θεωρείται η πρώτη νουβέλα του είδους που ονομάστηκε Γοτθική Λογοτεχνία και πρόκειται να έχει σοβαρό αντίκτυπο στο αναδυόμενο -εκείνη την εποχή- είδος της Λογοτεχνίας Τρόμου. Το συγκεκριμένο έργο ενσωματώνει όλα εκείνα τα στοιχεία που στοιχειοθετούν μια γοτθική αφήγηση:

α. Υπάρχει ένα παλιό κάστρο: Η πλοκή λαμβάνει χώρα εντός, αλλά και τριγύρω, από ένα κάστρο που άλλες φορές δείχνει εγκαταλειμμένο ενώ κάποιες άλλες κατοικείται. Όπως όλα τα μεσαιωνικά κάστρα περιέχει μυστικά περάσματα, τυφλές πόρτες ή πόρτες-παγίδες, σκοτεινά ή κρυφά κλιμακοστάσια και αρκετές φορές ολόκληρες πτέρυγές του είναι κατεστραμμένες (στην εξέλιξη αυτού του στοιχείου, το κάστρο αντικαθίσταται από μια έπαυλη ή γενικότερα από μια απομονωμένη οικιστική δομή).
β. Ένα ακόμη μοτίβο που συναντάται συχνά είναι οι σπηλιές που συνδέονται με κάποιες κρύπτες του κάστρου που με τη σειρά τους, οι περίπλοκες διακλαδώσεις και η σκοτεινιά τους, συνάδουν στο αίσθημα κλειστοφοβίας και φόβου που κάνει την ατμόσφαιρα να είναι βαριά. Κύρια χαρακτηριστικά αυτού του ζοφερού περιβάλλοντος είναι το μυστήριο και το σασπένς που επιτείνεται από
γ. μια παλιά προφητεία που συνδέεται με τους νυν (αλλά και πρώην) κατοίκους του κάστρου.
δ. Οιωνοί (δυσοίωνοι), οράματα και εφιάλτες που βασανίζουν τους χαρακτήρες ή
ε. υπερφυσικά γεγονότα ή συμβάντα που η αποδόμησή τους απαιτεί κάτι παραπάνω από μια λογική εξήγηση ή εικασία.

Σε όλα τα παραπάνω έρχεται να προστεθεί το γυναικείο στοιχείο που παρουσιάζεται ως μια φοβισμένη, τρομοκρατημένη γυναίκα που υποφέρει είτε επειδή έχει μείνει μόνη (δίχως κάποιον προστάτη) είτε επειδή το ανδρικό στοιχείο (βασιλιάς, άρχοντας του κάστρου ή και απλός προστάτης) πιέζει την ηρωίδα σε πράξεις που είναι αναπάντεχες για εκείνη, όπως ο γάμος με κάποιον που δεν αγαπά ή ακόμη και το να διαπράξει κάποιο έγκλημα. Επίσης, για εκείνους που διαβάζουν Αγγλικά, το λεξιλόγιο που χρησιμοποίησε ο Walpole είναι χαρακτηριστικό, αφού οι επιθετικοί προσδιορισμοί αλλά και οι μεταφορές προς ένα ουσιαστικό είναι τουλάχιστον ζοφεροί.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Horace Walpole θέλησε να δώσει το στίγμα μιας “παλιακής” ιστορίας, τραβώντας το βλέμμα του αναγνώστη σε μεσαιωνικές εποχές χρησιμοποιώντας έναν όρο που απευθυνόταν σ’ έναν αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του μεσαίωνα. Η γοτθική αρχιτεκτονική είναι γνωστή για τις περίτεχνες φόρμες της αλλά και τις σκοτεινές γραμμές της. Έτσι, στην πρώτη σελίδα συναντάμε για πρώτη φορά τον χαρακτηρισμό “Α GOTHIC TALE”, χαρακτηρισμός που έμελλε να σημαδέψει ένα ολόκληρο είδος που εκτείνεται ως τις ημέρες μας.

Το επόμενο έργο που άσκησε σοβαρή επιρροή στην εξέλιξη της λογοτεχνίας τρόμου δεν είναι άλλο από το “The Mysteries oF Udolpho” (1794) της Ann Radcliffe, μια νουβέλα που άφησε ανεξίτηλα το σημάδι της στα έργα του Lord Byron, του Sir Walter Scott και αμέτρητων άλλων συγγραφέων. Ο Καλόγερος του Matthew Lewis βγαίνει στην κυκλοφορία, ανώνυμα, το 1796 και η “μακαβριότητά” του σοκάρει τόσο που αναγκάζει τη Radcliffe ν’ απαντήσει με τον Ιταλό (1797). Λίγο αργότερα, το 1815, o E. T. A. Hoffmann, ένας Γερμανός Ρομαντικός συγγραφέας, σ’ ένα από τα έργα του ενσωματώνει πολλά γοτθικά στοιχεία (δίχως όμως να θεωρείται έργο Γοτθικής Λογοτεχνίας) γράφοντας στον πρόλογο ότι πηγή έμπνευσης αποτέλεσε ο “Καλόγερος” του Lewis. Το έργο ονομάζεται “Τα Ελιξίρια του Διαβόλου” και αποτελεί ένα κλασικό δείγμα Σκοτεινού Ρομαντισμού, ενώ την επόμενη χρονιά το διήγημά του “Der Sandmann” (Τhe Sandman, 1816) “παραμορφώνει” τον παλιό Νορβηγικό μύθο του Sandman (Αμμάνθρωπος) που ως τότε έφερνε τα όνειρα στον ύπνο των παιδιών (ήταν και μια παραδοσιακή εξήγηση για την παρουσία της πρωινής λιπώδους έκκρισης ή τσίμπλας), σ’ ένα τέρας που παίρνει τα μάτια των παιδιών για να ταΐσει τα μικρά του (αντίστοιχο του ελληνικού “μπαμπούλα”).

Ήμουν κι εγώ στην έπαυλη

Ο κατάλογος των συγγραφέων που αφήνουν το στίγμα τους στη γοτθική λογοτεχνία μεγαλώνει αρκετά, όμως η δραματική καμπή για το είδος έρχεται το 1816. Ένα βροχερό τριήμερο εκείνου του Ιούνη, σε μια έπαυλη δίπλα στη λίμνη της Γενεύης, αναγκάζει τον Lord Byron και τους καλεσμένους του να επιδοθούν σε μια άτυπη “κόντρα” για το ποιος θα φτιάξει την καλύτερη τρομακτική ιστορία. Ένας από τους φιλοξενούμενους είναι ο Dr. John Polidori που γράφει τον Βρικόλακα (The Vampyr), ένα διήγημα εμπνευσμένο από τους παραδοσιακούς θρύλους για τον “απέθαντο” των Βαλκανίων και που, ουσιαστικά, ιδρύει την υποκατηγορία του είδους της λογοτεχνίας με βρικόλακες. Εκδίδεται το 1819 και, αρχικά, αποδίδεται λανθασμένα στον Lord Byron.

Μια ακόμη φιλοξενουμένη εκείνο το βράδυ είναι η Mary Wollenstonecraft. Ο μετέπειτα σύζυγός της είναι ο ποιητής Percy Shelley. Βρίσκεται και αυτός στην έπαυλη. Τότε ακριβώς η Mary W. Shelley εμπνέεται την ιστορία του Frankenstein (or The Modern Prometheus) αναγκάζοντας ολόκληρες γενιές μελετητών να ερίζουν για το σημείο που σταματά η γοτθική λογοτεχνία και ξεκινά η επιστημονική φαντασία.

Στην απέναντι όχθη, στην Αμερική, ο Washington Irving εκδίδει μια συλλογή διηγημάτων με τίτλο “The Sketch Book(1819) που περιέχει παραδοσιακές ιστορίες των Ευρωπαίων μεταναστών που έφεραν μαζί τους στα περίχωρα της Νέας Υόρκης. O Θρύλος της Κοιμισμένης Κοιλάδας ( The legend of Sleepy hollow) είναι ο Μύθος του Ακέφαλου Καβαλάρη και αποτελεί, ίσως, την πιο δημοφιλή ιστορία της συλλογής, μαζί με την ιστορία του Rip Van Winkle που σήμερα μοιάζει με μια πρώιμη fantasy σπουδή, ενσωματώνοντας ωστόσο πολλά στοιχεία τρόμου.

Όμως η γοτθική παράδοση απλώνεται στην Αμερική από την πένα του Edgar Allan Poe. H πρώτη του αφήγηση “Μήνυμα στο μπουκάλι” ( MS Found in a Bottle) δημοσιεύεται το 1833 και αποτελεί το έναυσμα για μια μακρά σειρά από υπέροχες μακάβριες ιστορίες, όπως επίσης και για τον χαρακτηρισμό του ως “πατέρας του αστυνομικού μυθιστορήματος” (Detective fiction).

Εκπαιδευτικός Τρόμος” και Φρίκη παντού

Για τα επόμενα χρόνια, η φρίκη -ακριβώς όπως η ζωή -βρίσκει τον δρόμο μέσα από σχεδόν όλες τις μορφές της Τέχνης. Το 1819, o Francisco Goya δημιουργεί μια σειρά από δεκαοκτώ πίνακες. Οι Μαύροι Πίνακες, όπως ονομάζονται, ήταν η αντίδραση του καλλιτέχνη στη γαλλική εισβολή στα εδάφη της Ισπανίας, και ο πίνακας με τίτλο “Ο Κρόνος που τρώει το υιό του” μάλλον είναι ο πιο διάσημος.

Το 1830, ο Hector Berlioz παρουσιάζει τη Φανταστική Συμφωνία (Symphonie Fantastique), έργο που σοκάρει το κοινό με τον ψυχεδελικό ήχο και τις φρικιαστικές εικόνες του. Ένα από τα κορυφαία μέρη της συμφωνίας ονομάζεται “Dream Of Witches’ Sabbath”.

Ενώ η εποχή του αίτιου και του αιτιατού, η εποχή της λογικής και της επιστημονικής εξέλιξης, ξεκινά να ξεδιπλώνεται, η ζωή -η πραγματική ζωή- συνεχίζει να είναι βίαιη και, τις περισσότερες φορές, σύντομη. Ανθρωποι κάθε ηλικίας συνεχίζουν να γνωρίζουν από πρώτο χέρι την πραγματικότητα της θνητότητας και αυτό το γεγονός αυτό δεν εξαιρεί κανέναν. Ούτε τα παιδιά. Οι αναγνώστες της εποχής σοκάρονται από την αγριότητα των παιδικών ιστοριών των Αδερφών Γκριμ (Kinder und Hausmarchen, 1832) αλλά και τις φρικαλέες λεπτομέρειες των ιστοριών του Hans Christian Andersen (Tales Told for Children, 1835). Ιστορίες που στην εποχή μας έχουν εκλογικευτεί αλλά οι περισσότεροι από εμάς (αν όχι όλοι) έχουμε εντοπίσει κάποιες εναπομείνασες gore λεπτομέρειες, όπως και νοήματα /διδάγματα που δίνονταν διαμέσου σκοτεινών και βίαιων καταστάσεων και περιγραφών.

Και ενώ δεν πρόκειται για έργο τρόμου -όχι τουλάχιστον με την παραδοσιακή έννοια του όρου- ο Lewis Carroll με την “Αλίκη στην Χώρα των Θαυμάτων” (1865) και με το “Μες στον καθρέφτη, και τι βρήκε η Αλίκη εκεί” (1871), πρόκειται να επηρεάσει τη λογοτεχνία τρόμου έναν αιώνα αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Στο ποίημά του, Jabberwocky, που εμφανίζεται στο πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου βιβλίου της “Αλίκης”, περιπλέκει το “απίθανο και αξιογέλαστο” με το “τρομακτικό”, συνδυασμό με τον οποίο θα “παίξουν” πολλοί συγγραφείς του εικοστού αιώνα, αξιοποιώντας αυτό το στοιχείο για να δημιουργήσουν περίπλοκους -και υπέροχους- φανταστικούς κόσμους ή για να δημιουργήσουν πλοκές ανάμεσα σε παράλληλα σύμπαντα -πολλές φορές και για τα δύο.

’Twas brillig, and the slithy toves
      Did gyre and gimble in the wabe:
All mimsy were the borogoves,
      And the mome raths outgrabe.


“Beware the Jabberwock, my son!
      The jaws that bite, the claws that catch!
Beware the Jubjub bird, and shun
      The frumious Bandersnatch!”


He took his vorpal sword in hand;
      Long time the manxome foe he sought—
So rested he by the Tumtum tree
      And stood awhile in thought.


And, as in uffish thought he stood,
      The Jabberwock, with eyes of flame,
Came whiffling through the tulgey wood,
      And burbled as it came!


One, two! One, two! And through and through
      The vorpal blade went snicker-snack!
He left it dead, and with its head
      He went galumphing back.


“And hast thou slain the Jabberwock?
      Come to my arms, my beamish boy!
O frabjous day! Callooh! Callay!”
      He chortled in his joy.


’Twas brillig, and the slithy toves
      Did gyre and gimble in the wabe:
All mimsy were the borogoves,
      And the mome raths outgrabe.


The Random House Book of Poetry for Children (1983)

Βιομηχανική Επανάσταση & “Penny Bloods”

Η βιομηχανική επανάσταση φέρνει μεγάλες αλλαγές στη λογοτεχνία του τρόμου. Καθώς οι πόλεις μεγαλώνουν, οι άνθρωποι ζητούν κάτι που θα τους αποσπάσει από την, όχι και τόσο, ειδυλλιακή καθημερινότητα του βιομηχανοποιημένου περιβάλλοντος. Οι περιγραφές πλέον γίνονται αιματηρές και η ανάδυση των φτηνών αναγνωσμάτων τρόμου, Penny dreadfuls, θεωρείται εμπορική ανάγκη.

Penny Dreadfuls

Ο Thomas Peckett Prest, το 1847, μας δίνει τον Sweeny Todd, τον δαιμονικό μπαρμπέρη της οδού Φλιτ (αν και ο πρωτότυπος τίτλος του είναι “Α String of Pearls“). O James Malcolm Rymer με τη σειρά του, αν και λίγο νωρίτερα, το 1845, εκδίδει το Varney, The Vampire, or The Feast of Blood” που επηρέασε αρκετά την υποκατηγορία “Βαμπίρ” συμπεριλαμβανομένου και του “Δράκουλα” του Bram Stoker. H νουβέλα Wagner, The Werewolf του George W. M. Reynolds, δημοσιεύεται το 1846.

Tα “Pennybloods” γρήγορα γίνονται κάτι σαν την Heavy Metal της δεκαετίας του 1980. Χρεώνονται την κατηγορία της “εγκληματικότητας ανηλίκων” και γρήγορα ξεκινά η άτυπη δίωξή τους. Αρκετές φορές ασφαλώς, οργανώνονται συστηματικές εκδηλώσεις όπου τα φτηνά αναγνώσματα καίγονται, δίνοντας ένα ακόμη κίνητρο στους σύγχρονους συλλέκτες να προσπαθούν να αποκτήσουν κάποιο σπάνιο πλέον Penny Dreadful.

H Φθίνουσα Γοτθική Λογοτεχνία

Ένα παλιό δικαστικό αρχείο που περιγράφει λεπτομερώς τη δολοφονία μιας γυναίκας από τον σύζυγό της, γίνεται η αφορμή για να γραφεί το μεγαλύτερο σε μέγεθος ποίημα της Αγγλικής γλώσσας. Ο Robert Browning δημοσιεύει το πρώτο μέρος του “The Ring and the Book“, “Τhe Ring”, το 1868 και την επόμενη χρονιά το δεύτερο μέρος, “The Book“. Περισσότερο έμμετρη νουβέλα παρά ποίημα, οι είκοσι μία χιλιάδες στίχοι του βασίζονται σε μια πραγματική υπόθεση εγκλήματος, και αυτό είναι το στοιχείο νεωτερισμού, αφού η ζοφερότητα του εγκλήματος αφήνει τη σφαίρα του μεταφυσικού ή υπερφυσικού και κατεβαίνει στην καθημερινή ζωή με εξαιρετικά λεπτομερείς περιγραφές. Στοιχείο που συναντούμε λίγο αργότερα, όταν το 1872, ο Sheridan Le Fanu δημοσιεύει μια συλλογή διηγημάτων μ’ έναν βιβλικό τίτλο που, προσωπικά, τον θεωρώ αξεπέραστο ακόμη και σήμερα : “In a Glass Darkly. To πέμπτο διήγημα (ουσιαστικά πρόκειται για νουβέλα) ονομάζεται “Carmilla“, όπου ο συγγραφέας, συστηματικά πλέον, αποδομεί τα γοτθικά στοιχεία και φέρνει τον τρόμο αλλά και το υπερφυσικό στην καθημερινή ζωή. Τα παραδοσιακά στοιχεία του γοτθικού τρόμου ξεθωριάζουν.

Carmilla

Βικτωριανή Εποχή

Ο Ρομαντισμός φθίνει και τα ιδεώδη του αντικαθίστανται από εκείνα τα στοιχεία που κελεύει η νέα εποχή. Η επιστροφή από την εξερεύνηση μιας συνολικής επίγνωσης στην ατομική ηθική είναι μονόδρομος, αφού οι πόλεις ολοένα μεγαλώνουν. Γίνονται απρόσωπες, περισσότερο βίαιες και ξαφνικά η αρχή του Ρομαντισμού, που ευθαρσώς δήλωνε ότι μπορείς να στηρίζεσαι στην καλοσύνη του πλησίον σου, μοιάζει με αφελές παραμύθι. Ήταν μια εποχή πίεσης και άγχους, μια εποχή που η ροπή του ανθρώπου προς το Κακό δεν γινόταν να περάσει απαρατήρητη, ιδιαίτερα από τους ανθρώπους της πένας.

Πιστός στα νέα πρότυπα που θέλουν τη φρίκη να πατάει στους ίδιους πολύβουους μα απρόσωπους δρόμους που πατούν οι άνθρωποι, ο Robert Louis Stevenson, το 1886, δημοσιεύει τη νουβέλα “Η παράξενη Υπόθεση του Δρος Τζέκιλ και του Κου Χάιντ” στηριζόμενος στην αληθινή ιστορία ενός εγκληματία με τον οποίο η οικογένεια Stevenson είχε επαγγελματικές σχέσεις. Η νουβέλα έκανε αμέσως αίσθηση. Τα όσα επακολούθησαν θυμίζουν τον πανικό που δημιούργησε η ραδιοφωνική διασκευή του έργου του H. G. Wells “Ο πόλεμος των κόσμων” από τον Orson Welles, με αποκορύφωμα τη θεατρική παράσταση του “Δρος Τζέκιλ και του Κου Χάιντ” όπου ο πρωταγωνιστής, Richard Mansfield, υπήρξε τόσο θηριώδης που ανάγκασε τη Scotland Yard να τον ανακρίνει σχετικά με την υπόθεση του Jack The Ripper, ο οποίος είχε ξεκινήσει τη δράση του μόλις τρία χρόνια μετά τη δημοσίευση της νουβέλας του Stevenson, και που αποτέλεσε ακόμη ένα αρχέτυπο για τη λογοτεχνία του τρόμου. Παρ’ όλα αυτά, η πρώτη νουβέλα που αναφέρεται στον Τζακ τον αντεροβγάλτη κάνει την εμφάνισή της πολύ αργότερα, τo 1913, όταν η Marie Belloc Lowndes δημοσιεύει την ιστορία “The Lodger”.

Από την πρώτη δημοσίευση της ιστορία το 1911

L’ Esprit Decadent

Στη Γαλλία, το “παρακμιακό ρεύμα” -και αργότερα ρεύμα του Συμβολισμού- κάνει την εμφάνισή του μέσω συγγραφέων όπως ο Charles Baudelaire, o Guy De Maupassant, o Theophile Gautier αλλά και πολλών άλλων που παράγουν μερικά από τα πιο έξοχα Ευρωπαϊκά μακάβρια έργα. Όμως, ο ποιητής Paul Verlaine κάνει εκείνο που κανείς γοτθικός λογοτέχνης δεν έκανε, δίνοντάς μας έναν ορισμό του Τρόμου, μέσα από το μανιφέστο του ρεύματος:

"…φτιαγμένος από το πνεύμα των ανθρωπίνων ιστών 
και την θλιμμένη σάρκα όλων των βίαιων μεγαλείων
της αυτοκρατορίας που παρακμάζει"
.

Θα επιχειρήσω έναν αναχρονισμό, προσθέτοντας σε αυτό το σημείο μια ακόμη, κατά την ασήμαντη άποψή μου, καμπή στη λογοτεχνία του Τρόμου. Ο Charles Baudelaire μεταφράζει τα έργα του Ε. Α. Poe λίγα χρόνια πριν το “ρεύμα της Παρακμής” πάρει σάρκα και οστά. Histoires extraordinaires (1856), Nouvelles histoires extraordinaires (1857) και Histoires grotesques et sérieuses (1864), όπως επίσης τα Aventures d’ Arthur Gordon Pym, Eureka αλλά και Histoires grotesques et sérieuses (1865), καθώς και δύο δοκίμια για το έργο του E. A. Poe, που βρίσκονται στα άπαντα του ποιητή (Œuvres complètes , vol. v & vi).

Ίσως να μην σημαίνει τίποτα, αλλά αν κρίνουμε από τη φράση που ο ίδιος διατύπωσε, ότι στα έργα του Αμερικάνου λογοτέχνη βρήκε ιστορίες και ποιήματα που πάντοτε υπήρχαν στο μυαλό του αλλά ποτέ δεν “σχηματοποιήθηκαν”, μάλλον σημαίνει ότι η λογοτεχνία του Τρόμου βιώνει την πρώτη της διάδραση.

Η Αυτού Μεγαλειότητα: ο Τρόμος

Το 1897, o Bram Stoker, δημοσιεύει τον “Δράκουλα”, μια ιστορία που περιπλέκει ιστορικά στοιχεία με θρύλους και παραδόσεις της Ρουμανίας. Στο μυθιστόρημα αυτό, επίσης, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την πλειοψηφία των γοτθικών μοτίβων, όμως με μια “δήλωση” που μάλλον το διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα: το Κακό είναι απόλυτο και, ως εκ τούτου, δεν χρειάζεται να έχει κίνητρα. Για όλα τα υπόλοιπα που αφορούν αποκλειστικά τον άνθρωπο και το Κακό, κυριολεκτικά δεν δίνει δεκάρα τσακιστή. Γιατί όμως; Μα γιατί μπορεί! Θεωρητικά, η ιστορία του Δράκουλα ισορροπεί στην κόψη του ξυραφιού -μάλλον με επιτυχία- μιας γνώριμης κουλτούρας και ενός νεωτερισμού που έμελλε να αναδείξει τον κακό χαρακτήρα στην απόλυτη pop περσόνα.

Λίγα χρόνια πριν, το 1893, ο Ambrose Bierce δημοσιεύει τη συλλογή διηγημάτων με τίτλο “Can Such Things Be?” με ιστορίες φαντασμάτων που προέρχονται από τις άγριες πολεμικές ιστορίες του από τον Εμφύλιο Πόλεμο μεταξύ Βορείων και Νοτίων. Τα φαντάσματα έρχονται στο σήμερα.

Το 1898, ο H. G. Wells πηγαίνει τον τρόμο ένα βήμα πιο πέρα: “Ο Πόλεμος των Κόσμων” κατηγοριοποιείται συνήθως ως ένα μείγμα Επιστημονικής Φαντασίας και Τρόμου. Αυτό σημαίνει, μάλλον, ότι ο Τρόμος ταξιδεύει στο μέλλον, συστήνοντας μια ολοκαίνουργια πηγή φόβου και άγχους στους αναγνώστες της εποχής.

Όμως ένα χρόνο πριν, το 1897 στη συνοικία Pigalle του Παρισιού, εγκαινιάζεται ένα θέατρο που άφησε το στίγμα του στην Ευρωπαϊκή -και όχι μόνο- κουλτούρα του Τρόμου. To Grand Guignol ανεβάζει τις πιο αιματοβαμμένες παραστάσεις στην ιστορία του θεάτρου και το όνομά του γίνεται συνώνυμο της αγωνίας και της φρίκης.

Το πέρασμα στον νέο αιώνα βρίσκει το μυθιστόρημα να έχει αντικατασταθεί από το διήγημα, που πλέον αποτελεί το modus operandi της πλειοψηφίας των συγγραφέων τρόμου. Το 1907, ο Algernon Blackwood δημοσιεύει τη συλλογή διηγημάτων με τίτλο “The Listener“, όπου περιέχεται ίσως το πιο άρτιο διήγημά του και ένα από τα καλύτερα συνολικά στο είδος : Οι Ιτιές. Ο συγγραφέας ήταν μέλος του Ερμητικού Τάγματος της Χρυσής Αυγής, μιας μυστικής αδελφότητας που μελετούσε αποκρυφιστικά θέματα, τη μεταφυσική αλλά και το παραφυσικό. Το Τάγμα υπήρξε χώρος δημιουργίας για πολλούς διάσημους συγγραφείς, από τον Aleister Crowley μέχρι τους William Butler Yeats, Lord Dunsany, Arthur Machen, και πολλούς ακόμη. Ουσιαστικά, τα μέλη του Τάγματος είναι υπεύθυνα για την πλειοψηφία των τρομακτικών και παράξενων ιστοριών που δημοσιεύτηκαν στη Μεγάλη Βρετανία εκείνη την εποχή. Ήταν τόσο παραγωγικοί που σταματώντας να γράφουν, γύρω στις αρχές της δεκαετίας του ’30, σηματοδοτήθηκε το τέλος της πρώτης εποχής της Λογοτεχνίας του Τρόμου.

Το εξώφυλλο του τεύχους του Φεβρουαρίου του 1928 όπου το “Κάλεσμα του Κθούλου” έκανε την πρώτη του εμφάνιση

Στην απέναντι όχθη, στην Αμερική, ο Τρόμος ανθίζει. Το 1923, κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού “Weird Tales” Στα τριάντα δύο συναπτά έτη κυκλοφορίας του δεν κατάφερε να αποφέρει κέρδος στους ιδιοκτήτες του, αλλά χάρισε στη λογοτεχνία του τρόμου μερικά από τα πλέον εξαιρετικά διηγήματα του είδους και ανέδειξε συγγραφείς που επηρέασαν τις επόμενες γενιές συγγραφέων, όπως H. P. Lovecraft και ο Ray Bradbury. Πιο συγκεκριμένα, το 1928, ο Lovecraft, σαφώς επηρεασμένος από προγενέστερους δημιουργούς όπως o Bierce, ο Hodgson, ο Chambers κ.ά. δημοσιεύει το “Κάλεσμα του Κθούλου“, το διήγημα που του χάρισε -πολύ αργότερα- την αναγνώριση από κοινό και κριτικούς, αλλά και που άνοιξε ένα μεγάλο “μυθολογικό” κύκλο ο οποίος συνεχίζει να μεγαλώνει και να εμπλουτίζεται ακόμη και σήμερα, με ιστορίες από συγγραφείς μεταγενέστερων γενεών.

Ταυτόχρονα, η Μεγάλη Κρίση απλώς ενίσχυσε το ενδιαφέρον των Αμερικανών αναγνωστών για το υπερφυσικό και το τρομακτικό αλλά στα μέσα της δεκαετίας του 1930, αν και οι προσπάθειες παρουσίασης νέων μοτίβων είναι πολλές, ο Τρόμος φθίνει. Ο εκδότης Henry Steeger επισκέπτεται το Grand Guignol για να πάρει ιδέες, και επιστρέφοντας προσπαθεί ν’ αναβιώσει τα Penny Dreadful. Οι σειρές Dime Mystery Novels, Terror Tales, Horror Stories επιβιώνουν έως το 1941. Λίγο πριν από το 1934, όλα τα pulp περιοδικά -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- αναστέλλουν τις εκδόσεις τους. Είναι ακριβώς τότε, στην έναρξη του Β’ Παγκόσμιου Πόλεμου, που οι φανταστικοί φόβοι και οι χίμαιρες που ζούσαν στα βιβλία ξεπερνιούνται από τις πραγματικές θηριωδίες που τελούνταν στα πεδία της μάχης αλλά και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Αν και συγγραφείς σαν τον Ray Bradbury συνεχίζουν να δημοσιεύουν διηγήματα τρόμου και επιστημονικής φαντασίας, η Λογοτεχνία του Τρόμου δεν θα επιστρέψει στο μεγαλείο της πριν τη δεκαετία του 1950. Πιο συγκεκριμένα, το 1954, ο Richard Matheson εκσυγχρονίζει τον μύθο του Βαμπίρ με τη νουβέλα του “Ζωντανός Θρύλος” (I Am Legend) που εισάγει το βαμπιρικό αρχέτυπο σε μια δυστοπική μελλοντική εποχή -κι όμως, αντίθετα από το φιλμ όπου πρωταγωνιστεί ο Will Smith, οι κακοί χαρακτήρες στο βιβλίο δεν είναι ζόμπι.

Το 1957, η ιστορία του κατά συρροή δολοφόνου Ed Gein παίρνει τρομακτικές διαστάσεις, σοκάροντας την Αμερικάνικη -και όχι μόνο- κοινή γνώμη. Η ωμή ομολογία του όμως δεν καταφέρνει να δημιουργήσει το λογοτεχνικό αρχέτυπο του serial killer. Παρέχει αντ’ αυτού την έμπνευση στον Robert Bloch να δημιουργήσει τον κεντρικό του χαρακτήρα, τον Norman Bates, στη μνημειώδη νουβέλα Ψυχώ (Psycho) του 1959, που αποτελεί άμεση επιρροή για τον μετέπειτα λογοτεχνικό χαρακτήρα του Dr. Hannibal Lecter.

To 1959 επίσης είναι η χρονιά που η Shirley Jackson δημοσιεύει την αριστουργηματική νουβέλα “Οι Δαίμονες του Χιλ Χάους” (The Haunting of Hill House), αποδεικνύοντας ότι ο Τρόμος έχει άπλετο χώρο ακόμα για να φιλοξενήσει εφιαλτικά λογοτεχνικά έργα.

Ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ των υπερδυνάμεων γεννά μια νέα εποχή παράνοιας όπου δεσπόζει ο φόβος της εισβολής. Αυτός ο φόβος γίνεται απτός διαβάζοντας νουβέλες όπως “Το Μωρό της Ρόζμαρι” (Rosemary’s Baby) που δημοσιεύτηκε το 1967. H νουβέλα του Ira Levin θεωρείται το πρώτο από μια σειρά έργων που ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία λογοτεχνίας που αργότερα θα ονομαστεί Speculative Fiction. Επίσης, το συγκεκριμένο βιβλίο σηματοδότησε μια στροφή όπου η νουβέλα και το μυθιστόρημα επιστρέφουν για να πάρουν τα πρωτεία από το διήγημα.

Η δεκαετία του ’70 κατακλύζεται από έργα τρόμου ξεκινώντας από το βιβλίο “Ο Εξορκιστής”( 1971) του Peter Blatty, και το “The Rats” (1974) του James Herbert, φτάνοντας μέχρι την “Carrie” (1974) του Stephen King που κάνει το ντεμπούτο του όχι απλώς για να μείνει στην αμερικάνικη σκηνή του Τρόμου, αλλά και για να εξερευνήσει έναν μεγαλύτερο λογοτεχνικό κύκλο στον οποίο και κρατά μέχρι σήμερα τα σκήπτρα.

Το 1975, ο Peter Benchley εκσυγχρονίζει την παραδοσιακή “ιστορία με τέρατα” εκδίδοντας τη νουβέλα “Τα σαγόνια του καρχαρία” ενώ η Anne Rice δίνει μια νέα τροπή στον μύθο των βαμπίρ με το μυθιστόρημα “Συνέντευξη με έναν βρικόλακα“, το 1976.

Πλέον ο Τρόμος συγκρίνεται στα “ίσια” με όλα τα υπόλοιπα -ευγενή και αποδεκτά από χρόνια- είδη της λογοτεχνίας, αν και το ενδιαφέρον των συγγραφέων της εποχής γρήγορα στρέφεται στο ανεπιτήδευτο gore μέσω τυπικών μοτίβων και επαναλαμβανόμενων ιστοριών.

Το 1981, o Thomas Harris εκδίδει τη νουβέλα “Κόκκινος Δράκος”, το πρώτο από μια σειρά βιβλίων με πρωταγωνιστή τον Hannibal Lecter. Αποτελεί δε, ακόμη και στις ημέρες μας, μια από τις πιο επιτυχημένες σκιαγραφήσεις ενός serial killer, πυροδοτώντας μια συγγραφική τρέλα σχετική με τους κατά συρροή δολοφόνους που θα κρατήσει για τις επόμενες δεκαετίες.

Στη Μεγάλη Βρετανία ένας θεατρικός συγγραφέας εκδίδει μια συλλογή από διηγήματα τρόμου, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για το είδος. Ήταν το 1984 όταν Clive Barker δημοσίευσε τα εκπληκτικά “Βιβλία του Αίματος”, εξερευνώντας νέα σύνορα για το είδος, αλλά και ανοίγοντας μια μεγάλη συζήτηση σχετικά με την εξέλιξή του.

Η δεκαετία του 1990 σφύζει από τα αρχέτυπα των βαμπίρ, των λυκανθρώπων αλλά και των κινηματογραφικών τεράτων που βρήκαν τον δρόμο τους στο χαρτί, των ζόμπι. Γενικότερα, αν κάποιος προσπαθούσε να δώσει έναν τίτλο σε αυτήν τη δεκαετία θα ήταν μάλλον η δεκαετία του συμβιβασμού για τη Λογοτεχνία Τρόμου. Οι Ανατριχίλες του R. L. Stine είναι το εκδοτικό φαινόμενο, ανοίγοντας κατά κάποιον τρόπο τον δρόμο για την J. K. Rowling και τον Harry Potter, ίσως και για το Twilight Saga της Stephanie Meyer.

Τρόμος στον 21ο αιώνα

Και ενώ θα έλεγε κανείς ότι η θηλιά σφίγγει επικίνδυνα γύρω από τον λαιμό του είδους, μερικές φρέσκες διηγήσεις έρχονται για ταράξουν τα λιμνάζοντα νερά του νέου αιώνα. Ο Adam Nevill με το “The Ritual ” μάς δίνει ένα έξοχο δείγμα λαογραφικού τρόμου εκμεταλλευόμενος το παλιό μοτίβο μιας παρέας που πηγαίνει στο δάσος χωρίς να έχει ιδέα τι -στο διάολο- πρόκειται να συμβεί. Λίγο μετά, το 2015, ένας ακόμη συγγραφέας, ο Paul Tremblay στη νουβέλα του A Head full of Ghosts“, πιστός στις επιταγές της Shirley Jackson, κρατά το υπερφυσικό στην περιφερειακή όραση, βάζοντας τους αναγνώστες ν’ αναρωτηθούν αν οι δαίμονες και τα φαντάσματα είναι πραγματικά ή αν αποτελούν είδωλα ενός διαταραγμένου μυαλού. O John Langan, το 2016, μας δίνει το εξαιρετικό The Fisherman, μια σύγχρονη ιστορία λαβκραφτικού τρόμου την οποία θα μπορούσε να την έχει γράψει ο Liggoti μαζί με τον Straub σε επιμέλεια Neil Gaiman και σε αφήγηση ενός φίλου με βαριά προφορά, γύρω από μια φωτιά με μπύρες

Αν και η λογοτεχνία του τρόμου έχει κάνει πολύ δρόμο από τις γοτθικές ρίζες της μέχρι σήμερα, το μόνο σίγουρο είναι ότι θα συνεχίσει να εξελίσσεται. Μάλλον θα είμαι πολύ ηλικιωμένος και αρτηριοσκληρωτικός για να το αποδεχτώ -ή απλά πεθαμένος.

Hail The Horror!





προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά