Επανάσταση, Μυστικές Εταιρείες και Ρομαντικές Πένες

by Χριστίνα Λάσκη

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 είναι για τους Έλληνες ένα τεράστιας σημασίας ιστορικό γεγονός. Φέτος συμπληρώνονται 200 χρόνια από την ημέρα που θεωρείται ότι ξεκίνησε ο αιματηρός και μακρύς αγώνας για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Για την απελευθέρωση και τη δημιουργία ενός κράτους, που ακόμα σήμερα παλεύει για την επιβίωση και την ανάπτυξη του, κρατώντας σχέσεις πολύπλοκες και από τη δεξιά από την αριστερή πλευρά της θάλασσας.

Η μάχη της Ακροπόλεως,
Christian J.G. Perlberg, 1856

Για τις σχέσεις μας με τους παλιούς κατακτητές μας, από την Ανατολή, έχουν ειπωθεί πολλά και ποικίλα – και αναμφισβήτητα φέτος θα ειπωθούν ακόμα περισσότερα.  Το σημερινό άρθρο αφορά σε μια άλλη πολύπλοκη σχέση της Ελλάδας – αυτή με τη Δύση. Εξάλλου, πάντοτε λέγαμε στα σχολεία ότι η Ελλάδα είναι ένα σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης. Ποια ήταν η σχέση της τότε επαναστατημένης «Ελλάδας» –ή ό,τι υπήρχε στη συνείδηση εκείνων των ανθρώπων ως πατρίδα– με τις χώρες και τους ανθρώπους της Δύσης;

Υπάρχουν, αν γενικεύσουμε αρκετά, δύο πηγές όπου μπορούμε να βρούμε την απάντησή μας: Η μία είναι η ιστορία, η ιστορική καταγραφή σχέσεων και γεγονότων, οι αποφάσεις των κυβερνήσεων, οι πράξεις των διπλωματών. Και υπάρχει μια ακόμη, ίσως πιο ουσιαστική πηγή: η πνευματική δημιουργία που ονομάζουμε τέχνη, λογοτεχνία, ποίηση.

Ακόμα κι αν, ενώ γράφουμε αυτό το άρθρο, κρατάμε μια αρκετά καλή σχέση με την ιστοριογραφία, όταν θέλουμε να δούμε πέρα από την επιφάνεια, προτιμάμε τη δεύτερη πηγή. Αυτή που καταγράφει ιδέες και συναισθήματα, που καλλιεργούν τις συνειδήσεις και έπειτα διαμορφώνουν τις πράξεις, ακόμα και των κυβερνήσεων, τα «ιστορικά» γεγονότα. Γι’ αυτό και σε αυτό το άρθρο, αφού κάνουμε μια σύντομη αναφορά στην ιστορία και την πολιτική των σχέσεων της Ελλάδας με τη Δύση, θα περάσουμε στο τι αποτελούσε για αυτούς τους ξένους η Ελλάδα –ή ό,τι πιστευόταν τότε ως Ελλάδα– μέσα από την επαναστατική σκέψη.

Ο απελευθερωτικός Αγώνας του ’21 είχε πράγματι αυτές τις δύο πλευρές: στο πολιτικό κυβερνητικό επίπεδο, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις του 19ου αιώνα ήταν, τουλάχιστον στην αρχή, ιδιαίτερα εχθρικές προς την ελληνική Επανάσταση και απέναντι σε οποιαδήποτε Επανάσταση. Η σκέψη των ανθρώπων όμως ήταν μια πολύ διαφορετική υπόθεση. Εκεί υπήρχε ένα άλλο τεράστιο ρεύμα, μυστικό αρχικά και έπειτα ασταμάτητο: ο Φιλελληνισμός. Θα δούμε, λοιπόν, στη συνέχεια την Ελλάδα μέσα από τα λόγια των ξένων αλλά φιλελλήνων.

Ιερή Συμμαχία, το καπάκι στη χύτρα των Επαναστάσεων

Η Ευρώπη, στο τέλος του 18ου και στην αρχή του 19ου αιώνα, είναι μια χύτρα που βράζει. Μάταια προσπαθούν να στερεώσουν το καπάκι οι μονάρχες και οι αυτοκράτορες της γηραιάς ηπείρου. Η πρώτη φωτιά είχε ανάψει. Η Γαλλική Επανάσταση και η Αμερικανική Επανάσταση, όπως τις έχουν αξιολογήσει οι σύγχρονοι ιστορικοί, είναι τα δύο μεγάλα γεγονότα που άλλαξαν το πρόσωπο του Δυτικού κόσμου. Είναι η πρώτη φορά που ο απλός λαός συνειδητοποιεί τη δύναμή του απέναντι στα καθεστώτα:

Η Ελευθερία οδηγεί τον Λαό,
Eugène Delacroix, 1830

«Ναι, μπορούμε να πετάξουμε στη θάλασσα την αποικιοκρατική Αγγλία και να εγκαταστήσουμε μια δική μας αμερικανική χώρα, μάλιστα μια δημοκρατία!»

«Ναι, μπορούμε να εισβάλουμε στα αριστοκρατικά παλάτια, να εξοντώσουμε τους Γάλλους βασιλιάδες, να φτιάξουμε μια κοινωνία που θα ανήκει στον λαό, με ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη!»

Αν και η σκέψη και η ελπίδα για όλα αυτά είχε τελικά αρκετή απόσταση από την ιστορική πράξη και ακόμα και αν οι ευρωπαϊκές μοναρχίες κράτησαν καλά τα ηνία και οι λαϊκές δημοκρατίες δεν ενσάρκωσαν πλήρως, σε αυτή τη φάση, τα φιλελεύθερα καλέσματα, μέσα στο νου των ανθρώπων θεμελιώθηκε στέρεα η ιδέα της επανάστασης.

Οι ευρωπαίοι μονάρχες της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Πρωσίας, της Αυστρίας, της Ρωσίας, μετά από τη νίκη τους ενάντια στον Ναπολέοντα, αποφάσισαν να σβήσουν τη φωτιά και να σφραγίσουν το καπάκι των λαϊκών επαναστάσεων – δημιούργησαν έτσι την Ιερά Συμμαχία. Η πολιτική της Ιεράς Συμμαχίας ήταν ξεκάθαρη: αστυνόμευση, κατασκοπία και βίαιη καταστολή κάθε εξεγερτικής προσπάθειας σε οποιαδήποτε αυτοκρατορία. Αυτή ακριβώς η πολιτική – της διατήρησης του status quo–  ήταν που ακολούθησαν οι ξένοι και όταν ξέσπασε ο ελληνικός Αγώνας απέναντι στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Καταδίκη της Επανάστασης, καμία ενίσχυση των εξεγερμένων, διατήρηση των εμπορικών και πολιτικών συμφερόντων και σχέσεων με την Οθωμανική αυτοκρατορία.

Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής εκτελέστηκε ο Ρήγας Βελεστινλής, με τα πολεμικά του ποιήματα και τις συνωμοσίες του και εγκαταλείφθηκε χωρίς βοήθεια ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, ο αρχηγός της Φιλικής Εταιρίας, που ξεκίνησε την Επανάσταση από τη Μολδοβλαχία. Σε αυτό το πλαίσιο, στη συνέχεια, οι ξένες κυβερνήσεις προώθησαν τα συμφέροντά τους στο κράτος που ιδρύθηκε με την άδειά τους, μέσα από μυστικούς πράκτορες και κόμματα: το ρωσικό, το αγγλικό και το γαλλικό κόμμα ήταν οι πρώτες «ελληνικές» πολιτικές παρατάξεις!

Ας τα αφήσουμε όμως αυτά στην επίσημη ιστορία, που κανείς μπορεί να βρει άφθονη στις βιβλιοθήκες, τις ιστοσελίδες και τις διαλέξεις. Τι έκανε η υπόλοιπη Ευρώπη; Εκείνων των λαϊκών ανθρώπων, των εμπόρων, των επιχειρηματιών, των λογίων; Αυτή είναι μια διαφορετική ιστορία, τις λέξεις της οποίας έχουμε ήδη σπείρει στο κείμενο αυτό: φωτιά, χύτρα, συνωμοσίες, ποιήματα.

Η Σούπα των Καλών Εξαδέλφων

«Δάσκαλοι, Καλοί Εξάδελφοι, χρειάζομαι τη βοήθειά σας!»
«Άκουσα τη φωνή ενός Καλού Εξαδέλφου που χρειάζεται βοήθεια, ίσως φέρνει ξύλα για να τραφούν οι φούρνοι. Καλέ μου Εξάδελφε, από πού έρχεσαι;»
«Από το δάσος».
«Πού πας;»
«Στην Αίθουσα της Τιμής, για να κατακτήσω τα πάθη μου, να υποβάλλω τη βούλησή μου και να μαθητεύσω».
«Τι έφερες από το δάσος;»
«Ξύλα, φύλλα, χώμα».
«Έφερες κάτι άλλο;»
«Πίστη, Ελπίδα και Αγάπη».
«Ποιος είναι αυτός που φέρνεις μαζί σου;»
«Ένας άνθρωπος χαμένος στο δάσος»
«Τι αναζητά;»
«Να εισέλθει στο Τάγμα μας».  
«Εισήγαγέ τον».
Ποια είναι η τελειότερη κυβέρνηση;»
«Αυτή που θεμελιώνεται στην αρετή».  
«Ποια είναι η κύρια αιτία της τωρινής δυστυχίας του ανθρώπινου γένους;»
«Η ανισότητα των κοινωνικών τάξεων».
«Υπόσχομαι και υποχρεώνομαι λόγω τιμής […] να παράσχω σε κάθε Καλό Εξάδελφο όλη τη βοήθεια που έχω στη διάθεσή μου».
«Τι ώρα πρέπει να είναι έτοιμη η σούπα των Καλών Εξαδέλφων;»
«Ανά πάσα στιγμή, γιατί μπορεί να καταφτάσουν Καλοί Εξάδελφοι».

Αδελφοί Τέκτονες, Εξάδελφοι Καρμπονάροι, Φιλικοί Εταίροι. Υπό την θανάσιμη απειλή της Ιεράς Συμμαχίας, οι επαναστάτες της Ευρώπης, είτε πολιτικοί είτε κοινωνικοί είτε πνευματικοί, έχουν μάθει να κρύβονται και να δένονται μεταξύ τους με υποσχέσεις αλληλεγγύης. Μέσα στη σκιά των δασών και των στοών κινούνται οι λεγόμενες «Μυστικές Εταιρίες». Το παραπάνω κείμενο προέρχεται από τις τελετές μύησης δύο τέτοιων μυστικών ταγμάτων: των Ιλλουμινάτι και των Καρμπονάρων. Οι Ιλλουμινάτι, οι Πεφωτισμένοι, ήταν η οργάνωση που κύριο σκοπό είχε να διαδώσει τις ανθρωπιστικές αξίες του Διαφωτισμού. Οι Καρμπονάροι, οι Καρβουνιάρηδες, ήταν το δίκτυο της φωτιάς, που προώθησε πολυάριθμες πολιτικές και κοινωνικές εξεγέρσεις στην Ευρώπη, οι πρώτοι που ψιθύρισαν: “Libertà o Morte”, «Ελευθερία ή Θάνατος».  

Τα περισσότερα σύμβολα, οι κώδικες αναγνώρισης και η ιεραρχία των οργανώσεων είναι επίσης αντλημένα από την παράδοση του αρχαιότερου τέτοιου κύκλου – από τους  Ελευθεροτέκτονες, που πέρα από τη γνώση για τη θεμελίωση των ιερών ναών κρατούσαν και τη γνώση για το χτίσιμο των ελεύθερων νοών.  Ο μυστικός εταιρισμός, που σταδιακά απέκτησε χιλιάδες μέλη, αποτέλεσε ακριβώς αυτό το υπόγειο δίκτυο που προώθησε τις μεγάλες πολιτικές και πνευματικές επαναστάσεις, που άλλαξαν το πρόσωπο της Ευρώπης. Οργανώσεις αντίστοιχες με τα παλιά ιπποτικά τάγματα, που διαφύλαξαν την αρχαία σοφία και προώθησαν την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό.

Και στην Ελλάδα; Δεν χρειάζεται να εξηγήσουμε πολλά για τη Φιλική Εταιρία. Πρόκειται για μια τέτοια οργάνωση, που ξεκίνησε από λίγους ανθρώπους, που κατείχαν την εμπειρία των ευρωπαϊκών Εταιριών και η οποία εξαπλώθηκε σταδιακά και με απόλυτη μυστικότητα, από συνείδηση σε συνείδηση, στους μελλοντικούς αγωνιστές της Ελλάδας.

Τελετή μύησης Καρμπονάρων. Γκραβούρα ανώνυμου, περ. 1820

Αυτό που όμως δεν γνωρίζουμε είναι ότι, όχι μόνο η Φιλική Εταιρία, αλλά και πολλά άλλα μυστικά δίκτυα και οργανώσεις της Ευρώπης «των ξένων» βοήθησαν σημαντικά την Ελληνική Επανάσταση. Καλλιέργησαν τον Φιλελληνισμό, άσκησαν επιρροή και κάποτε μετέστρεψαν τις κυβερνήσεις – ναι, των μοναρχών. Συγκέντρωσαν και διοχέτευσαν χρήματα, τρόφιμα, πολεμοφόδια. Χιλιάδες ήταν οι «ξένοι» φιλέλληνες που κατέβηκαν στις εξεγερμένες περιοχές και πολέμησαν και πέθαναν δίπλα στους Έλληνες. Δεκάδες ήταν οι «ξένοι» που διέθεσαν την περιουσία και τη ζωή τους για να συνεισφέρουν έπειτα στο ελληνικό κράτος σχολεία, διοικητικά και οικονομικά ιδρύματα, στρατιωτικές υποδομές.

Εκείνο που συχνά δεν διδάσκεται στα σχολεία είναι ότι ο νέος κόσμος της Ευρώπης των ανεξάρτητων εθνών –που η ελεύθερη Ελλάδα που ξέρουμε ήταν ένα από τα πρώτα του πειράματα– βασίστηκε λιγότερο στις κυβερνήσεις και περισσότερο σε ιδιώτες εθελοντές, που έδρασαν μυστικά και έστειλαν έμπρακτη βοήθεια στους Καλούς Εξαδέλφους τους, που διοχέτευσαν πληροφορίες και μηνύματα για τις πολεμικές επιχειρήσεις, αλλά και που έγραψαν, διαμορφώνοντας συνειδήσεις. Εκείνο που συχνά δεν διδάσκεται είναι πως το φιλελληνικό κίνημα προωθήθηκε από ανθρώπους μυημένους ή επηρεασμένους από τέτοιες μυστικές προσπάθειες: συγγραφείς, λόγιους, δοκιμιογράφους, μυθιστοριογράφους αλλά κυρίως – γιατί είμαστε στα χρόνια τα παλιά, του Ρομαντισμού – ποιητές.

Οι πνευματικοί άνθρωποι της Ευρώπης πάντα θαύμαζαν την Ελλάδα, έχοντας πλήρη συνείδηση της πολιτισμικής κληρονομιάς τους. Αλλά εκεί, στις αρχές του 19ου αιώνα, με τη δράση όλων αυτών των ανθρώπων, έγινε μια αλλαγή. Η σκέψη των ανθρώπων πέρασε από την αρχαία Ελλάδα στην σύγχρονη Ελλάδα. Ιδίως οι δημιουργοί του Κλασικισμού ήταν εκείνοι που ύμνησαν την Ελλάδα ως ιδέα, ως χώρο των μύθων και των αγαλμάτων. Οι Ρομαντικοί συγγραφείς και καλλιτέχνες, όμως, είδαν και κάτι ακόμα: την τωρινή Ελλάδα, τη χώρα των ερειπίων και της σκλαβιάς – και κάποιοι από αυτούς κατόρθωσαν μέσα από το έργο τους, ένα βήμα ακόμα: τη σκέψη της «εξέγερσης», της «απελευθέρωσης», της «επανάστασης» εκείνης της Ελλάδας.

Ο όρκος του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι,
Ludovico Lipparini, περ.1850

Για εμάς σήμερα, τέτοιες ιδέες είναι κάτι αυτονόητο. Για τότε όμως, για μια εποχή πολιτικο-κοινωνικής και πνευματικής καταπίεσης, οι ιδέες αυτές ήταν κάτι που έπρεπε να καλλιεργηθεί  ξανά στις συνειδήσεις των ανθρώπων.  Και αυτό έγινε εφικτό σε μεγάλο βαθμό με τους δύο τρόπους που αναφέραμε: μέσα από τη δράση των μελών των Μυστικών Εταιριών και μέσα από την πένα των Ρομαντικών Φιλελλήνων αλλά και των Ελλήνων Φιλικών. Πέρα από τις κυβερνήσεις και παρά τις κυβερνήσεις, η Ελλάδα ελευθερώθηκε, τουλάχιστον στην αρχή, σαν όνειρο, από αυτούς.

Θα αναφέρουμε απλώς παρακάτω τα λόγια κάποιων από αυτούς, στους οποίους αυτές οι ιδιότητες συχνά ταυτίζονταν. Σας προσκαλούμε να τους ερευνήσετε.

«Με τα ρούχα αιματωμένα / ξέρω ότι έβγαινες κρυφά/ να γυρεύεις εις τα ξένα / άλλα χέρια δυνατά.
Μοναχή το δρόμο επήρες, / εξανάλθες μοναχή·/ δεν είν’ εύκολες οι θύρες, / εάν η χρεία τες κουρταλεί. […]
Ναι· αλλά τώρα αντιπαλεύει / κάθε τέκνο σου με ορμή,/ που ακατάπαυστα γυρεύει /ή τη νίκη ή τη θανή.
Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη / των Ελλήνων τα ιερά,/ και σαν πρώτα ανδρειωμένη, / χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά!»

Διονύσιος Σολωμός – Φιλικός

«Και τοιούτοι, εμπρός σας /εγώ να γονατίσω!/
Η γη ας σεισθή, εις το βάραθρον/ η βροντή τ’ ουρανού /ας με τινάξη
προτού σας ατιμήσω, /ω γόνατά μου.
Ατάρακτον / έχω το βλέμμα οπόταν / το καταβάσω εις πρόσωπον / ενός τυράννου»
«Όσοι το χάλκεον χέρι /βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας ας έχωσι· /θέλει αρετήν και τόλμην /η ελευθερία»

Ανδρέας Κάλβος – Καρμπονάρος

«Η Ελλάδα και τα θεμέλιά της είναι/ χτισμένα κάτω από την παλίρροια του πολέμου
Βασισμένα στην κρυστάλλινη θάλασσα/ της σκέψης και της αιωνιότητας.»
«Είμαστε όλοι Έλληνες. Οι νόμοι μας, η λογοτεχνία μας, η θρησκεία μας, οι τέχνες μας όλες έχουν τη ρίζα τους στην Ελλάδα […] που τώρα σηκώνεται ξανά από τις στάχτες.»

Percy Shelley, συσχετισμένος με τον Ροδοσταυρισμό και τους Φιλικούς

«Ό,τι είναι το μυαλό και η καρδιά για το ανθρώπινο σώμα, είναι η Ελλάδα για την ανθρωπότητα.»
«Άκουσα στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης το Ευαγγέλιο σε όλες τις γλώσσες. Η Ελληνική αντήχησε άστρο λαµπερό µέσα στη νύχτα…»
«Από όλους τους λαούς, οι Έλληνες ονειρεύτηκαν τη ζωή με τον πιο όμορφο τρόπο.»

Wolfgang von Goethe, Ελευθεροτέκτονας, συσχετισμένος με τους Ιλλουμινάτι

«Τούρκοι διαβήκαν. Χαλασμός, θάνατος πέρα ως πέρα.
Η Χίο, τ’ όμορφο νησί, μαύρη απομένει ξέρα […]
Ερμιά παντού. Μα κοίταξε κι απάνου εκεί στο βράχο,
στου κάστρου τα χαλάσματα κάποιο παιδί μονάχο
κάθεται, σκύβει θλιβερά […]
–Φτωχό παιδί, που κάθεσαι ξυπόλυτο στις ράχες
για να μην κλαις λυπητερά, τ’ ήθελες τάχα να ‘χες;   […]
–Διαβάτη, μου κράζει το Ελληνόπουλο με το γαλάζιο μάτι:
Βόλια, μπαρούτι θέλω. Να.»

Victor Hugo, συσχετισμένος με τον Ροδοσταυρισμό και τον Ελευθεροτεκτονισμό

«Την Ελλάδα, την πατρίδα του Σωκράτους, την αγαπώ με έρωτα, που έχει μέσα του κάτι το ιερό. Ο ελληνικός λαός, γενναίος, αγαθός, που έχει επιζήσει ύστερα από ολόκληρους αιώνες δουλείας, είναι αδελφός του δικού μου λαού. Κοινές είναι οι τύχες της Ιταλίας και της Ελλάδας, και επειδή δεν μπορώ να κάνω τίποτε για την πατρίδα μου, οφείλω ν’ αφιερώσω εκεί τα λίγα χρόνια και τις δυνάμεις που μου απομένουν.»

Santorre di Rossi, Conte di Santarosa, Καρμπονάρος

«Εμπρός, στηλώσου, Ελλάδα επαναστάτισσα, βάστα γερά στο χέρι τ’ άρματά σου!
Μάταια δεν ξεσηκώθηκεν ο Όλυμπος, η Πίνδο, οι Θερμοπύλες – δόξασμά σου.
Απ’ τα βαθιά τους σπλάχνα ξεπετάχτηκεν η λευτεριά σου ολόφωτη,
γενναία κι απ’ τον τάφο του Σοφοκλή, απ’ τα μάρμαρα της Αθήνας, πάντα ιερή και νέα.
Θεών κι ηρώων πατρίδα, σπάζεις άξαφνα το ζυγό σου και την ενάντια Μοίρα
με τον ήχο, που βγάνει του Τυρταίου σου, του Μπάιρον και του Ρήγα η άξια λύρα».

Alexander Pushkin, Φιλικός

«Ωραία Ελλάδα!/ Θλιβερό κειμήλιο περασμένης ομορφιάς! Αθάνατη, κι όμως χαμένη!/ Αν κι έκπτωτη, μεγάλη!»
«Μην εμπιστεύεσαι την ελευθερία σου στους Φράγκους/ Έχουν βασιλιάδες που αγοράζουν και πουλούν/ Σε ντόπια σπαθιά και ντόπιους μαχητές/ βρίσκεται η μόνη ελπίδα για θάρρος.»
«Κλίμα των αλησμόνητων γενναίων! Που η γη του, από την πεδιάδα ως τη σπηλιά του βουνού/ Ήταν της Ελευθερίας σπίτι ή της Δόξας τάφος! / Ναέ των ισχυρών! Είναι δυνατόν μόνο αυτό να απέμεινε από εσένα;/ […] Σήκω και κάνε τις πάλι δικές σου/ Άρπαξε από τις στάχτες των πατέρων σου/ τις σπίθες της παλιάς φωτιάς τους.»
«Τα βουνά κοιτούν τον Μαραθώνα/ Και ο Μαραθώνας τη θάλασσα κοιτά/ Κι εκεί ρεμβάζοντας μια ώρα μοναχός / Ονειρεύτηκα πως η Ελλάδα μπορεί ακόμα να είναι ελεύθερη.»
«Απόθεσέ με πάνω στου Σουνίου τον μαρμάρινο γκρεμό / Όπου κανείς, μόνο τα κύματα κι εγώ /
Θ’ ακούμε ν’ απλώνονται ψιθυριστά τα λόγια μας / Κι εκεί, σαν τον κύκνο, άφησέ με να τραγουδήσω και να πεθάνω.»

Lord Byron, Καρμπονάρος – πέθανε στην επαναστατημένη Ελλάδα.

Για περισσότερες πληροφορίες για τη σχέση της Ελληνικής Επανάστασης με τις Μυστικές Εταιρίες, μπορείτε να ανατρέξετε στο νέο βιβλίο των εκδόσεων Αρχέτυπο: «1821 + Μυστικές Εταιρείες», στο οποίο συμμετέχει η συγγραφέας του παρόντος άρθρου. Σύντομα στα βιβλιοπωλεία!

Cover art: Greece on the Ruins of Missolonghi (1826) by Eugène Delacroix

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά