Η Επιστημονική Φαντασία και οι φαντασιακοί κηδεμόνες της

by Βασίλης Καθάρειος

Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα. Κάποιο βράδυ, ένα απ’ αυτά δείχνει να κινείται αρκετά πιο γρήγορα και προσγειώνεται πλάι στα παιδί. Οι εξωγήινοι χαράζουν μια βρισιά στο χωράφι, και παίρνοντας το παιδί στο διαστημόπλοιο του αποκαλύπτουν τα σχέδια για την μελλοντική τους κυριαρχία. Μέσα από απαγωγές, δωροδοκίες και περαιτέρω άσεμνα γεωγλυφικά σκοπεύουν να υποδεκαπλασιάσουν την τιμή της πίτσας με κουνουπίδι και να εξασφαλίσουν μονοπώλιο. Το παιδί επισημαίνει ότι ο μέσος πολίτης της γης μάλλον θα προτιμούσε μια γενικευμένη εισβολή και σκλαβιά, με βεβαιότητα που ξεχειλίζει. Οι εξωγήινοι απογοητεύονται και αναβάλουν την διαδικασία υποδούλωσης, αλλά αποχωρώντας θέτουν το πλάνο σε εφαρμογή. Η υπερανάπτυξη και αναγωγή της πίτσας με κουνουπίδι σε βασική πηγή ιχνοστοιχείων για τους αστικούς πληθυσμούς οδηγεί σε κατάρρευση των εθνικών κυβερνήσεων, καθώς η ανθρωπότητα χωρίζεται σε αντιμαχόμενες φατρίες που ανταγωνίζονται για τον έλεγχο των πηγών. Απ’ τις παραπάνω ιστορίες, μόλις μία μπορεί να θεωρηθεί επιστημονική φαντασία.

Από την Elena Lacey

Αρκετοί ίσως να διαφωνήσουν, αλλά ένας κοινά αποδεκτός και συνεπής ορισμός είναι αρκετά δύσκολο να αποδοθεί σε ένα τόσο περιεκτικό είδος-ομπρέλα. Διαφορετικοί συγγραφείς έχουν χρησιμοποιήσει διαφορετικές προσεγγίσεις, και κατ’ επέκταση ερμηνείες, αλλά για σήμερα θα κάνω μια μεγάλη προσπάθεια να αντισταθώ στον πειρασμό και να μην χρησιμοποιήσω καμιά· η κατασκευή μιας δικής μου θα ολοκληρωθεί σταδιακά. Σημαντικό εργαλείο θα αποδειχθεί η αναφορά σε ανθρώπους των γραμμάτων και των επιστημών που θα μπορούσαν να ονομαστούν ‘’πατέρες’’ του είδους, ό,τι κι αν θα μπορούσε να σημαίνει αυτό, αλλά και οι τελικοί παράγοντες που καθιστούν τα έργα τους πραγματική επιστημονική φαντασία ή μη. Προς το παρόν, ωστόσο, για να μην ακροβατώ στο κενό αλλά και για να μην αδικήσω κανέναν, θα αρκεστώ σε μια ερμηνεία καθαρά ετυμολογική· αναζητούμε μια ‘’φαντασία’’ που είναι παράλληλα ‘’επιστημονική’’.

Για τον ορισμό της φαντασίας δεν χρειάζονται και πολλές συστάσεις· αποτελεί έμφυτη ιδιαιτερότητα του ανθρώπινου είδους, και εκφράζεται ήδη από την ακριβή στιγμή που ένας πρωτόγονος κυνηγός αποφάσισε να ζωγραφίσει τα θηράματά του στον τοίχο μιας σπηλιάς, ή από τον πρώτο διακοσμημένο τάφο. Οι καταβολές της επιστήμης, από την άλλη, ξέρουν να κρύβονται αρκετά καλύτερα, γιατί ακόμη κι όταν η επιστήμη έμαθε να αποκαλεί τον εαυτό της έτσι γενικά δεν αποτελούσε καν επιστήμη, αλλά μαντεία με καλές προθέσεις, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι αναλαμπές αυθεντικής έρευνας έπρεπε να αναβαπτιστούν για να μην καούν στην πυρά των καλών προθέσεων.

Χαρακτηριστικά, εμπνευστής της επιστημονικής μεθόδου (υπόθεση->πείραμα->συμπέρασμα->θεωρία) λογίζεται ο Αριστοτέλης, που όμως πίστευε ότι το φύλο μιας κατσίκας καθορίζεται από το είδος του ανέμου κατά τη σύλληψή της. Ο Γιοχάνες Κέπλερ, αντίστοιχα, που όρισε τους νόμους κίνησης των πλανητών, δεν προτίμησε το ηλιοκεντρικό σύστημα λόγω κάποιας παρατήρησης, αλλά επειδή πίστευε στον Ερμή τον Τρισμέγιστο, έναν Ελληνοαιγύπτιο φιλόσοφο που θεωρούσε ότι η ευρύτερη έννοια του ‘’φωτός’’ δεν αρμόζει σε καμιά άλλη θέση πέρα απ’ το επίκεντρο. Ο Albert Einstein, αρκετά χρόνια αργότερα, έλαβε αποφάσεις καθαρά επιστημονικές γιατί πίστευε στον ‘’Θεό’’, την γενικευμένη μαθηματική απλότητα των φυσικών νόμων. Όταν λοιπόν είχε να επιλέξει ανάμεσα σε άπειρο πλήθος πιθανών λύσεων, εκείνος δοκίμαζε πρώτα τις πιο απλές· συνήθως δούλευαν.

Διαστημικές αράχνες-πολεμιστές από τα Ἀληθῆ διηγήματα του Λουκιανού. Γκραβούρα του Aubrey Beardsley (1894)

Παρ ’ όλ’ αυτά, θα είχε σίγουρα ενδιαφέρον αν η επιστημονική πρόοδος είχε ακολουθήσει γραμμική πορεία από τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων ή τον ατμοστρόβιλο του Ήρωνα και έπειτα, αλλά δυστυχώς οι εισβολές γερμανικών φύλων και η συνακόλουθη αστάθεια μετατόπισαν το ενδιαφέρον του μέσου ανθρώπου από την ερμηνεία αυτής της ζωής στην ελπίδα μιας καλύτερης, μετά θάνατον, πριν το κλίμα ανατραπεί μερικώς απ’ την εποχή του Καρλομάγνου και έπειτα, με μόνη εξαίρεση τον αραβικό διαφωτισμό. Το συμπέρασμα είναι ότι για να μπορεί να υπάρξει ‘’επιστημονική φαντασία’’ πρέπει πρώτα απ’ όλα να υπάρχει κάτι σαν ‘’επιστήμη’’, αλλά και οι σχετικές συλλογικές ανησυχίες. Κάτι τέτοιο, παραδείγματος χάρη, ίσχυε στα μέσα του δεύτερου αιώνα μ.Χ., όταν η Pax Romana βρισκόταν στο απόγειό της και ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς ολοκλήρωσε το έργο του Ἀληθῆ διηγήματα.

Παρά την ονομασία ξεκαθαρίζεται εξ αρχής ότι ολόκληρη η ιστορία είναι ένα ψέμα, καθώς αναφέρεται σε ταξίδια στο φεγγάρι, διαπλανητικές αυτοκρατορίες και πολέμους, αποικισμό της Αφροδίτης, μεγάλη ποικιλία εξωγήινων όντων, μηχανικά πλάσματα, αλλά και αναλυτική περιγραφή των διαφορών ανάμεσα στην γήινη και την εξωγήινη ζωή. Για πολλούς αποτελεί την πρώτη δειλή συνεισφορά στην επιστημονική φαντασία, καθώς συνδυάζει αρκετά τυπικά χαρακτηριστικά του είδους, και χρειάστηκαν αιώνες για να ξεπεραστεί στην δημιουργική αναπαραγωγή και τον συνδυασμό τους.

Σε ολόκληρη την αρχαιότητα και τον πρώιμο μεσαίωνα, ωστόσο, ανάλογα ψήγματα μπορούν να εντοπιστούν στην γραμματεία λαών με τη δυνατότητα να προοδεύουν και να φαντάζονται· ο Πλάτωνας μίλησε για μια ουτοπική νήσο που καταποντίστηκε βίαια (περ. 360 π.Χ.), το ινδικό έπος Rāmāyana για ιπτάμενες μηχανές που κατέστρεφαν πόλεις και ταξίδευαν στο διάστημα (5ος-4ος αι. π.Χ.), ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στα Ἀργοναυτικά για το πρώτο ρομπότ της ιστορίας (Τάλως, 3ος αι. π.Χ.), ο Αριστοφάνης για μια ιπτάμενη πόλη στις Ὄρνιθες (414 π.Χ.), οι Χίλιες και Μία Νύχτες για ανάκτορα στο φεγγάρι (8ος-10ος αι. μ.Χ.) και το ιαπωνικό Taketori Monogatari για μια ορφανή κοπέλα με καταγωγή επίσης απ’ τον λαό του φεγγαριού (9ος-10ος αι. μ.Χ.).

Τάλως: το πρώτο ρομπότ της (λογοτεχνικής) ιστορίας

Ακόμη και το αρχαιότερο λογοτεχνικό έργο του ανθρώπου, το Έπος του Γκιλγκαμές (πριν το 2000 π.Χ.), φιλοξενεί σε πρωταγωνιστικό ρόλο θεματικές όπως η μετα-αποκαλυπτική δυστοπία και η αναζήτηση της αιώνιας ζωής. Θα μπορούσαν, ωστόσο, έργα σαν τα παραπάνω να θεωρηθούν πραγματική επιστημονική φαντασία; Η σύντομη απάντηση είναι πως όχι· όπως θα αναφέρουμε και στην συνέχεια, οι επιστημονικού τύπου λεπτομέρειες χρησιμοποιούνται απλώς σαν ‘’διευκολύνσεις’’ απέναντι σε κυρίαρχες σκοπιμότητες όπως η φιλοσοφία και η κοινωνική κριτική. Για να το θέσω διαφορετικά, ένα έργο που θέλει να αποκαλείται επιστημονική φαντασία οφείλει να ξεπερνά φίλτρα όπως τα εξής· θα μπορούσε η ίδια ακριβώς ιστορία να λαμβάνει χώρα σε έναν ωκεανό και όχι στο διάστημα; Θα μπορούσαμε αντί για εξωγήινους να χρησιμοποιήσουμε ανθρωπόμορφα ζώα; Αν οι απαντήσεις είναι θετικές, έχουμε μάλλον να κάνουμε απλώς με φουτουριστική/διαστημική αισθητική.

Και πράγματι, τα παραπάνω έργα δεν διαφέρουν και σε πολλά από τους Μύθους του Αισώπου, τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου ή την Βατραχομυομαχία, με τον ίδιο τρόπο που Ο Πόλεμος των Άστρων δεν διαφέρει και σε πολλά από τους Πειρατές της Καραϊβικής. Οι τεχνολογικές και επιστημονικές εξελίξεις του αφηγηματικού παρόντος -που δεν ανταποκρίνονται στο ιστορικό- δεν επηρεάζουν με κάποιον καθοριστικό τρόπο την κοινωνική πραγματικότητα, αλλά λειτουργούν περίπου όπως η μαγεία· απλώς υπάρχουν, και απλώς χρησιμοποιούνται. Σαν αποτέλεσμα, ακόμη και λογοτεχνικά επινοήματα όπως η οργιαστική δημιουργικότητα του Λουκιανού κατατάσσονται στην ευρύτερη κατηγορία της φαντασίας, όπως και τα ελληνικά ή τα αγγλοσαξονικά έπη που εξακολουθούσαν να γράφονται ως τον ύστερο Μεσαίωνα.

Δεν μπορούμε, ωστόσο, να απαρνηθούμε τη μακροημέρευση σε πένες που εξακολουθούν να παραπέμπουν σε επιστημονική φαντασία/αισθητική ακόμη και με κριτήρια του 21ου αιώνα· πέρα απ’ το γεγονός ότι, όπως αναφέρθηκε, οι κοινωνίες που τις γαλούχησαν υπήρξαν πρότυπα προόδου και εξερεύνησης σε πεδία πολύ μακρύτερα από την καθημερινή πραγματικότητα. Παρ ’ όλ’ αυτά, τέτοιου είδους ανησυχίες σπάνιζαν στο μεγαλύτερο μέρος του κόσμου ως τις αρχές του 15ου αιώνα. Η πνευματική ανά(σ)ταση είχε ξεκινήσει αρκετά νωρίτερα, αλλά στην γεωμετρική πρόοδο που ακολούθησε συνέβαλαν κατά κύριο λόγο παράγοντες κοινωνικοοικονομικοί· οι βασιλείς προτιμούσαν πια να στρατολογήσουν χίλιους λογχοφόρους χωρικούς παρά εκατό κάγκουρες ιππότες, και οι ευγενείς να αγοράσουν πίνακες με στρογγυλεμένους γυμνούς γλεντζέδες αντί για τετραγωνισμένα αγγελάκια. Ο άνθρωπος ήταν και πάλι στο επίκεντρο, και γύρω στο 1420 έκανε την εμφάνισή του ένα γαλλικό χειρόγραφο όπου ο Μέγας Αλέξανδρος εξερευνούσε το βυθό μέσα από υποβρύχιο· υπόσχομαι ότι δεν κάνω πλάκα.

Ο Thomas More και ο χάρτης της Ουτοπίας του

Οι εστίες της Αναγέννησης αναβόσβηναν στον ευρωπαϊκό χάρτη σαν τοματοπολτός που κοχλάζει, με απόλυτη πιστότητα στο χρώμα. Η επιστημονική αναγέννηση θα χρειαζόταν περίπου ενάμιση αιώνα ακόμη για να ξεδιπλώσει τα μηχανικά της φτερά, αλλά στο μεταξύ μπορούμε να κάνουμε μια στάση για να δούμε μια Βίβλο να τυπώνεται. Η εφεύρεση της τυπογραφίας οδήγησε σε εκρηκτικό πολλαπλασιασμό της διαθέσιμης πληροφορίας, αλλά και στην επιβίωση ιδεών που παλιότερα θα έπεφταν μαζί με τα κεφάλια που τις έφεραν· όπως η προτεσταντική μεταρρύθμιση. Η ανθρωπότητα είχε αρχίσει πια να κατανοεί ότι εξερχόταν σταδιακά από μια σκοτεινή περίοδο που όφειλε να μείνει για πάντα στο παρελθόν, και να οικοδομήσει έναν ολοκαίνουριο κόσμο με αρχή πανανθρώπινες αξίες. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο Βρετανός επίσκοπος Thomas More δημοσίευσε το σπουδαιότερο έργο του, με τον αισιόδοξο τίτλο Utopia, το 1516.

Επηρεασμένος πιθανώς από τον Πλάτωνα έπλασε την φανταστική νήσο ‘’Ουτοπία’’ συνδυάζοντας τις ελληνικές λέξεις οὐ + τόπος· το μέρος που δεν υπάρχει πουθενά. Φέροντας τις ίδιες απόψεις με τον πολυαγαπημένο Ολλανδό φίλο του, τον Έρασμο, ο More περιέγραψε ένα ιδανικό πολίτευμα με κέντρο τον άνθρωπο· πλήρης θρησκευτική ελευθερία, κοινή εκπαίδευση ανδρών και γυναικών, κατάργηση της προσωπικής περιουσίας σε μοναστικά πρότυπα, αλλά και παύση λειτουργίας του δικανικού συστήματος καθώς οι νόμοι θα ήταν τόσο απλοί και σεβαστοί που δεν θα ήταν πια χρήσιμο. Για κακή του τύχη, η πραγματική ουτοπία βρισκόταν ακόμη μακριά· κατ’ εντολή του βασιλιά του, Ερρίκου του Η’, ο More αποκάλεσε δημόσια τον Λούθηρο ‘’μεθύστακα πίθηκο’’, ενώ αργότερα αποκεφαλίστηκε από τον ίδιο αυτό βασιλιά, όταν αντιτάχθηκε στην αγγλικανική μεταρρύθμιση. Το 2000 ανακηρύχθηκε προστάτης άγιος των πολιτικών.

Μετά από μια τελευταία στάση στο 1543, όταν ο Νικόλαος Κοπέρνικος εκδίδει το έργο του ‘’Περί των Περιστροφών των Ουράνιων Σφαιρών’’ επαναφέροντας την ηλιοκεντρική θεωρία του Αρίσταρχου και των Πυθαγόρειων, θα αξιοποιήσουμε την ώθηση για να εμβολίσουμε με ορμή το ανάχωμα του 1600. Η ορμή του διαφωτισμού δεν γνωρίζει πια αντιπάλους, αλλά η επιστροφή στην φουτουριστική λογοτεχνία πηγάζει και πάλι απ’ την προοδευτική παράδοση· οι θεολόγοι Johannes Valentinus Andreae και Tommaso Campanella εκδίδουν τα έργα Χριστιανούπολη (1619) και Η πολιτεία του Ήλιου (1623) αντίστοιχα, περιγράφοντας ουτοπικές κοινότητες βασισμένες σε ουμανιστικές αξίες. Σε πιο κοσμικά πλαίσια, ο Βρετανός φιλόσοφος Francis Bacon θα ολοκληρώσει το ουτοπικό μυθιστόρημα New Atlantis -που όμως θα εκδοθεί μετά τον θάνατό του, το 1626- με επίκεντρο μια μελλοντική ανθρώπινη κοινωνία γεμάτη γνώση και εξερεύνηση.

Από τη Νέα Ατλαντίδα του Francis Bacon

Η συγγραφή του ξεκίνησε το 1608, αλλά το έργο Somnium (Όνειρο) του Γιοχάννες Κέπλερ, ενός απ’ τους πρώτους σύγχρονους αστρονόμους, εκδόθηκε το 1634. Ο πρωταγωνιστής θα ταξιδέψει με την μάγισσα μητέρα του ως την Σελήνη, χάρη στην βοήθεια ενός δαιμονίου που όχι μόνο τους προειδοποιεί ότι η απόσταση ως εκεί είναι παγωμένη και χωρίς οξυγόνο, αλλά περιγράφει αναλυτικά -και εύστοχα- το πώς φαίνεται η Γη από την επιφάνεια του δορυφόρου της. Το 1638 ο Βρετανός επίσκοπος Francis Godwin εκδίδει τον Άνθρωπο στο Φεγγάρι, περιγράφοντας ένα ‘’ταξίδι ουτοπικών ανακαλύψεων’’. Στους Διαλόγους περί Κοσμικού Πλουραλισμού (1686), ο Γάλλος συγγραφέας Bernard le Bovier de Fontenelle επιστρατεύει έναν φιλόσοφο για να εξηγήσει σε έναν νεαρό δούκα το ηλιοκεντρικό σύστημα, αλλά και την πιθανότητα ύπαρξης εξωγήινων όντων σε πλανήτες γύρω από αστέρια όπως ο ήλιος μας· το φάντασμα του Giordano Bruno πλανάται περήφανο.

Ο 18ος αιώνας θα έβλεπε τον επιστημονικό κλάδο να προοδεύει πλάι στα πιστόνια των μηχανών, και τα υπερατλαντικά ταξίδια ωθούν αμέτρητους νέους ανθρώπους σε μακρινές περιπέτειες. Το 1726 ο Ιρλανδός κληρικός Jonathan Swift εκδίδει τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ, όπου ο κεντρικός χαρακτήρας επισκέπτεται αλλόκοτες νέες ακτές, μεταξύ αυτών και μια ιπτάμενη νήσο. Το 1733 ο επίσης Ιρλανδός κληρικός Samuel Madden γράφει τις Αναμνήσεις του Εικοστού Αιώνα, ως σειρά διπλωματικών επιστολών της διετίας 1997-1998, περιγράφοντας ποικίλες κοινωνικές αλλαγές. Το 1741 ο Νορβηγο-Δανός Ludvig Holberg εκδίδει στα λατινικά τα Υπόγεια Ταξίδια του Niels Klim, αξιοποιώντας για πρώτη φορά τη θεωρία της κούφιας Γης, και το 1770 ο Γάλλος Louis-Sébastien Mercier δημοσιεύει το Έτος 2440, στηλιτεύοντας κάθε κοινωνική παθογένεια της εποχής του, αδιακρίτως· δεν είναι περίεργο ότι αρχικά συμμετείχε στην Συμβατική Εθνοσυνέλευση, μετά την Γαλλική Επανάσταση, αλλά τελικά την κατέκρινε και φυλακίστηκε.

Σημαντικότερη συνεισφορά του αιώνα στο ανερχόμενο λογοτεχνικό υβρίδιο, ωστόσο, αποτελούν οι σατυρικές αλληγορίες του Βολταίρου. Στο Όνειρο του Πλάτωνα (1756) ο ημίθεος δημιουργός της Γης κατακρίνεται για το ανόητο έργο του από άλλους, δημιουργούς καλύτερων πλανητών. Στον Κανδίδο (1759) ένας νεαρός ευγενής ταξιδεύει σε όλη την υδρόγειο για να καταλήξει -περίπου- στο ίδιο συμπέρασμα, ενώ στον Μικρομέγα (1752) ο κάτοικος ενός πλανήτη γύρω από το άστρο Σείριος, με ύψος 39 χιλιόμετρα, ταξιδεύει σε ολόκληρο το σύμπαν για να καταλήξει στη Γη, όπου συζητά με ομάδα φιλοσόφων για πτυχές της ανθρώπινης διανόησης.

Ένα απ’ τα σημαντικότερα είδη πειραματικών διατάξεων στο CERN φέρει την ονομασία Micromegas, αλλά οι παραλληλισμοί με τον 21ο αιώνα δεν σταματούν εδώ· σε έργα ταξιδιωτικής φαντασίας, όπως τα παραπάνω, μπορούμε να εντοπίσουμε τις καταβολές της σύγχρονης διαστημικής περιπέτειας. Δημοφιλή franchise όπως το Star Wars και οι Avengers δεν αποτελούν επιστημονική φαντασία, αλλά αντικατοπτρίζουν απόλυτα την διαχρονική ανθρώπινη φαντασίωση της περιπέτειας σε μακρινούς και άγνωστους τόπους.

Μικρομέγας, από τον Tooru Okada

Πριν προχωρήσουμε, ωστόσο, και προς υπεράσπιση των συγγραφέων που αξιοποίησαν την επιστημονική αισθητική σαν μια ακόμη εκδοχή μυθολογίας, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι περίπου ως τις αρχές του 19ου αιώνα στο μυαλό των περισσότερων ανθρώπων η ‘’επιστήμη’’ αποτελούσε ένα περίπλοκο είδος αστρολογίας για τους λίγους και εκλεκτούς. Χαρακτηριστικά, όταν οι κορυφαίοι Βρετανοί φυσικοί Humphry Davy και Michael Faraday διοργάνωσαν μια σειρά επιμορφωτικών επισκέψεων σε κορυφαίους Ευρωπαίους συναδέλφους τους, την διετία 1814-1815, χρειάστηκε να ζητήσουν ειδική άδεια ελεύθερης μετακίνησης από έναν μάλλον νευρικό και απογοητευμένο Ναπολέοντα· εκείνος την παραχώρησε χωρίς αντίρρηση, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι η επιστήμη δεν χρησίμευε και σε πολλά πράγματα έτσι κι αλλιώς.

Βασικό πεδίο ενδιαφέροντος των δυο Βρετανών ήταν ο ηλεκτρομαγνητισμός, όπως και για έναν απ’ τους σημαντικότερους οικοδεσπότες τους, τον Alessandro Volta, εφευρέτη της μπαταρίας αλλά και του γαλβανισμού, της χημικής παραγωγής ηλεκτρισμού, που υπό συνθήκες μπορούσε να κινήσει μέλη νεκρών πλασμάτων· κάτι που σίγουρα παρακολούθησε από κοντά η νεαρή Μαίρη Σέλλεϋ σε κάποιο από τα ταξίδια της στην κεντρική Ευρώπη. Βασισμένη σε καινοτομίες όπως αυτή, αλλά και την γνήσια αλπική παράδοση της αλχημείας και του αποκρυφισμού, το 1818 θα γράψει τον Φρανκενστάιν, ή Σύγχρονο Προμηθέα.

Βρισκόμαστε σε ένα σημείο καμπής, καθώς η προσέγγιση της επιστημονικού τύπου φαντασίας θα κατορθώσει στο εξής να ξεφύγει από τον πεζό ρόλο της εναλλακτικής οπτικής γωνίας και να εμβολίσει δυναμικά την κοινωνική ηθική. Ο νεαρός Βίκτορ Φρανκενστάιν ταξιδεύει και πάλι μακριά απ’ την πατρίδα, όπως και όλοι οι προκάτοχοί του· όχι όμως για να γνωρίσει θρύλους και περιπέτειες, αλλά για να καταστρέψει το κακό που εξαπέλυσαν στον κόσμο τα πειράματα και η αλαζονεία του.

Πειράματα Γαλβανισμού, από το εγχειρίδιο De viribus Electricitatis in Motu Musculari Commentaries (1792), του Luigi Galvani

Η ανάλυση θα μπει σε μια παύση, καθώς επί τη ευκαιρία αξίζει μια αναφορά σε γυναίκες που πριν την Σέλλεϋ συνέβαλαν με την φαντασία τους στην αναπτυσσόμενη επιστημονική φαντασία. Το 1666 η δούκισσα Margaret Cavendish εκδίδει το ουτοπικό μυθιστόρημα The Blazing World, όπου η κεντρική χαρακτήρας περνά μέσα από ένα είδος portal για να καταλήξει στην επικράτεια μιας αυτοκράτειρας· το έργο δεν θεωρείται άδικα δείγμα πρώιμης φεμινιστικής γραφής. Χαρακτηριστικά, κανείς άντρας φιλόσοφος του βασιλείου δεν επιθυμούσε να υπηρετήσει μια θηλυκή ηγεμόνα ως σύμβουλος, και μοναδική υποψήφια για τον ρόλο αναδείχθηκε η δούκισσα του Newcastle· η ίδια η συγγραφέας. Αναφορά αξίζει και στο Ταξίδι του λόρδου Céton στους Επτά Πλανήτες, της Γαλλίδας Marie-Anne de Roumier-Robert, που εκδόθηκε το 1765.

Μπορούμε πια να επιστρέψουμε στον 19ο αιώνα, που όμως θα αναλυθεί κάπως διαφορετικά· συγκεκριμένα, θα αναφέρω προκαταβολικά τους φιναλίστ της σημερινής λίστας, που πέρα από την Μαίρη Σέλλεϋ θα περιλαμβάνουν τον Ιούλιο Βερν και τον Herbert George Wells. Από τους υπόλοιπους μπορούν να ονομαστούν κάποιες χαρακτηριστικές πρωτιές. Το 1805 ο Jean-Baptiste Cousin de Grainville γράφει τον Τελευταίο Άνθρωπο, που θεωρείται το πρώτο apocalyptic μυθιστόρημα και περιγράφει το τέλος της ανθρωπότητας. Το 1868 ο Βρετανός πολιτικός John Stuart Mill θα χρησιμοποιήσει για πρώτη φορά τον όρο ‘’δυστοπία’’, ως το αντίθετο της ουτοπίας του More, και η δυστοπική λογοτεχνία θα εγκαινιαστεί ανεπίσημα από το Σιδερένιο Τακούνι (1908) του Jack London, και πιο επίσημα από το έργο Εμείς (1924) του Ρώσου Yevgeny Zamyatin. Πρώτη ταινία επιστημονικής φαντασίας ήταν το Ταξίδι στο Φεγγάρι (1902) του Georges Méliès, με σημαντικό σημείο καμπής το Metropolis (1926) του Fritz Lang.

Το 1887 ο Guy de Maupassant γράφει τη σύντομη ιστορία Le Horla, που αναφέρεται στην ομώνυμη υποτιθέμενη οντότητα που στοιχειώνει τον πρωταγωνιστή και τον βυθίζει στην παράνοια. Έγινε ιδιαίτερα αγαπητή από έναν νεαρό Αμερικάνο, τον H. P. Lovecraft, που θα μπορούσαμε ίσως να πούμε ότι εγκαινίασε την αντι-επιστημονική φαντασία· παρά την πρόοδο της επιστήμης, κάπου εκεί έξω οντότητες που δεν μπορούμε καν να διανοηθούμε γελούν χαιρέκακα με κάθε νηπιακή μας ανακάλυψη. Με την έλευση του 20ου αιώνα η περαιτέρω κατηγοριοποίηση της δημιουργικής έξαψης φαντάζει αυτονόητη· ο όρος ‘’φουτουρισμός’’ καθιερώθηκε από τον Filippo Tommaso Marinetti το 1909, ο όρος ‘’ρομπότ’’ από τον Karel Čapek το 1920, και ο ίδιος ο όρος ‘’επιστημονική φαντασία’’ από τον Hugo Gernsback το 1929. Χωρίς περαιτέρω καθυστέρηση, ωστόσο, η ώρα των αποτελεσμάτων έχει φτάσει.

Πλάνο από την ταινία του Georges Méliès Ταξίδι στο Φεγγάρι, βασισμένη στο μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν Από τη Γη στη Σελήνη (1865)

Η τρίτη θέση στην ανάδειξη του πραγματικού ‘’πατέρα’’ της επιστημονικής φαντασίας ανήκει στον Ιούλιο Βερν. Ο λόγος που τοποθετείται πάνω από όλους τους προηγούμενους είναι η σχεδόν αποκλειστική ενασχόλησή του με φουτουριστικές τεχνολογίες, που κατ’ ουσίαν έδωσε υπόσταση στο σχετικό κοινό και άνοιξε τον δρόμο σε όλους όσους αναγνώρισαν τον δημιουργικό τους εαυτό σε έργα του. Παρόλ’ αυτά δεν θα στριμωχτεί σε ανώτερη θέση, καθώς τα χαρακτηριστικά των προκατόχων του διακρίνονται ακόμη στο σύνολο του έργου του· βασικό μέλημά του ήταν η σύνθεση μιας πολύ, πολύ ενδιαφέρουσας αφήγησης όπου τα επιστημονικά στοιχεία θα επέκτειναν την γνώση της εποχής του σε επίπεδα υπερβολής. Τι είναι πιο ενδιαφέρον από υπερσύγχρονα κανόνια αμερικανικού εμφυλίου; Μα, κανόνια αρκετά δυνατά ώστε να στείλουν ανθρώπους στο φεγγάρι. Τι είναι πιο ενδιαφέρον από υποβρύχια που λειτουργούν με μανιβέλα; Μα, υποβρύχια που λειτουργούν με μηχανές και μπορούν να διασχίσουν εκατό χιλιάδες χιλιόμετρα υποθαλάσσια.

Σκοπός του Βερν δεν ήταν να περιγράψει μια ρεαλιστική εξέλιξη της επιστήμης και τις κοινωνικές μεταβολές που θα καθοδηγούσε, αλλά να επιλέξει ένα θέμα που θα ενδιαφέρει το κοινό, και στην συνέχεια μια όσο το δυνατόν πιο ελκυστική οπτική γωνία για να το παρουσιάσει. Στην πραγματικότητα ακολουθούσε απλώς το πνεύμα της εποχής του· η αντίληψη τότε ήταν ότι με την εφεύρεση του ηλεκτρικού ρεύματος και του ατσαλιού ο άνθρωπος θα μπορούσε να πραγματοποιήσει τιτάνια έργα, και χάρη σ’ αυτήν πέρασαν απ’ το χαρτί στο μηχανοστάσιο φιλοδοξίες όπως τα κρουαζιερόπλοια τύπου Τιτανικού και τα Ζέπελιν. Η κατάληξη δεν ήταν φυσικά η αναμενόμενη, αλλά στα έργα του Βερν μπορούμε να εντοπίσουμε την πρώτη απόδειξη ότι η -πραγματική- επιστήμη είχε διεισδύσει τόσο βαθιά στην λαϊκή συνείδηση που ήταν πια ικανή να δώσει μορφή και σχήμα στα όνειρα.

Η δεύτερη θέση ανήκει δικαιωματικά στη Μαίρη Σέλλεϋ, που αποδείχθηκε περισσότερο ‘’πατέρας’’ για την επιστημονική φαντασία σε σχέση με οποιονδήποτε πριν, αλλά και για αρκετά χρόνια μετά. Η ποιότητα που την τοποθετεί πάνω από τον Ιούλιο Βερν είναι η γενικευμένη επιθυμία να εξερευνήσει τις πραγματικές δυνατότητες της επιστήμης και το πιθανό κοινωνικό αντίκτυπο, όπως εκφράζεται από τα ηθικά διλήμματα που καταδιώκουν τον απανταχού επιστήμονα. Σε μια εποχή της αθωότητας, που δεν γνωρίζαμε τίποτα για πυρηνικά ολοκαυτώματα και κλιματικές αλλαγές, η Μαίρη ζητά για πρώτη φορά από έναν ερευνητή να μας απαντήσει ειλικρινά για τις αποφάσεις του όταν ο Δημιουργός θα τον τιμωρούσε για την αλαζονεία του, όταν οφείλει να θυσιάσει ό,τι αγαπά για χάρη της ανθρωπότητας, και όταν γνωρίζει εκ των προτέρων τις πιθανές ολέθριες συνέπειες των πράξεών του.

Πλάνο από την ταινία Frankenstein (1931), βασισμένη στο έργο της Μαίρη Σέλλεϋ

Η επιστήμη δεν αρκείται πλέον στον πεζό ρόλο της αισθητικής, έστω κυρίαρχης, αλλά αποτελεί ενεργό μέλος μιας συνάρτησης δράσης-αντίδρασης· λειτουργεί ανεξάρτητα από την ηθική των προθέσεων, σε έναν χώρο απ’ όπου δαμάζει και καθορίζει τον κόσμο. Η Μαίρη δεν κατακτά την πρώτη θέση, γιατί το αριστούργημά της έφερε τυπικά παρόμοιους σκοπούς με των προκατόχων της· παρατηρώντας άλλα έργα της, όπως ο Τελευταίος Άνθρωπος (1826), διακρίνουμε και πάλι το μοτίβο της φιλοσοφικής-αισθητικής προσέγγισης από δημιουργική οπτική γωνία, που στην περίπτωση του Φρανκενστάιν συνδυάζει αρμονικά τον γοτθικό τρόμο με την πραγματική εικόνα ενός επιστήμονα που συνδέει ηλεκτρόδια στα ακρωτηριασμένα πόδια ενός βατράχου και τα παρατηρεί να κινούνται· τα ζητήματα ηθικής εγείρονται μέσα από σπίθες. Ωστόσο, αν η επιστημονική φαντασία αναζητήσει και μια μητέρα, αυτή πρόκειται αδιαμφισβήτητα για τη Μαίρη Σέλλεϋ· μόλις στα 18 της χρόνια.

Τέλος, η πρώτη θέση, ως το ξεχωριστό σημείο καμπής που μετέτρεψε το κάτι σαν επιστημονική φαντασία σε πραγματική επιστημονική φαντασία, ανήκει στον Herbert George Wells. Η δημιουργική του προσέγγιση δεν ανέδειξε απλώς τις φουτουριστικές και προοδευτικές απόψεις του, αλλά εξανέμισε και κάθε πιθανή ένσταση που βάραινε το έργο των προκατόχων του· με μια απλή ματιά στα δοκιμιακά γραπτά του θα διαπιστώσουμε ότι προέβλεψε τα αεροσκάφη, τα άρματα μάχης, τα πυρηνικά όπλα, την εξερεύνηση του διαστήματος, τους τεχνητούς δορυφόρους και μια μορφή διαδικτύου, προτού μεταφέρει τις προβλέψεις του στη λογοτεχνική γραφή, όπου εξερευνά τις κοινωνικές τους προεκτάσεις.

Τίποτα δεν περιορίζεται σε απλή αισθητική, και τίποτα δεν γράφεται ως απλή υπερβολή ή κατά λάθος· στη Μηχανή του Χρόνου (1895) ο πρωταγωνιστής ταξιδεύει στο μέλλον για να διαπιστώσει τις συνέπειες της εκβιομηχάνισης στον μελλοντικό άνθρωπο, χωρίς να παραλείψει μια διεξοδική ανάλυση. Στο Νησί του Δόκτορος Moreau (1896) εξερευνά την βιοηθική και την εμβιομηχανική, χωρίς φυσικά να αγνοήσει τις πιθανές τους συνέπειες. Στον Πόλεμο των Κόσμων (1898) έχουμε την πρώτη στα χρονικά αφήγηση εισβολής εξωγήινων, που ανατρέπουν μετωπικά το γήινο status quo, και στον Πόλεμο στους Αιθέρες (1907) μια στρατιωτική σύγκρουση επικίνδυνα παρεμφερή με αυτές που ακολούθησαν.

Ο Πόλεμος των Κόσμων, από τον Flavio da Costa

Η επιστημονική φαντασία δεν αντιμετωπίζεται πια σαν ένας απλός κομπάρσος, ίσα για να χρωματίσει την αισθητική ή να στηλιτεύσει τα κακώς κείμενα· κυριαρχεί, κινεί τα νήματα, ορίζει την μοίρα του ανθρώπου. Δεν θα ήταν υπερβολή να πιστεύουμε ότι χάρη στην στόχευση και το όραμα του Wells μπορούμε σήμερα να απολαμβάνουμε συγγραφείς όπως ο Isaac Asimov, o Ray Bradbury, ο Arthur C. Clarke και ο Philip K. Dick.

Για να απαντήσουμε όμως και στο ερώτημα του προλόγου, η επιστημονική φαντασία δεν δέχεται δεύτερους ρόλους, δεν παραπέμπει σε απλή μυθολογία και πάνω απ’ όλα δεν υποκαθίσταται, μέσα στα ίδια της τα χωράφια· η μόνη απ’ τις ιστορίες που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί έτσι, σαν αποτέλεσμα, είναι εκεί όπου η πίτσα με κουνουπίδι διαβρώνει το μαλακό υπογάστριο του καπιταλισμού.

Πηγές

Έργα των (με σειρά εμφάνισης):

Αριστοτέλη, Γιοχάνες Κέπλερ, Ερμή του Τρισμέγιστου, Albert Einstein, Λουκιανού του Σαμοσατέως, Πλάτωνα, Απολλώνιου του Ρόδιου, Αριστοφάνη, Αισώπου, Οβίδιου, George Lucas, Thomas More, Νικόλαου Κοπέρνικου, Αρίσταρχου, Johannes Valentinus Andreae, Tommaso Campanella, Francis Bacon, Francis Godwin, Bernard le Bovier de Fontenelle, Giordano Bruno, Jonathan Swift, Samuel Madden, Ludvig Holberg, Louis-Sébastien Mercier, Βολταίρου, Michael Faraday, Μαίρη Σέλλεϋ, Margaret Cavendish, Marie-Anne de Roumier-Robert, Jean-Baptiste Cousin de Grainville, John Stuart Mill, Jack London, Yevgeny Zamyatin, Georges Méliès, Fritz Lang, Guy de Maupassant, H. P. Lovecraft, Filippo Tommaso Marinetti, Karel Čapek, Hugo Gernsback, Ιουλίου Βερν, Herbert George Wells

Στοιχεία της ελληνικής, ινδικής, βαβυλωνιακής, αιγυπτιακής, αραβικής και ιαπωνικής προφορικής παράδοσης

quora.com

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά