Κριτική: “Το κάστρο του Οτράντο” του Οράτιου Ουώλπολ

by Γιώργος Τρίγκας

Το 1764, εποχή που η Βρετανική αυτοκρατορία έκανε τα πρώτα της βήματα, εκδόθηκε ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία της λογοτεχνίας. Αναφέρομαι φυσικά στο πρώτο γοτθικό μυθιστόρημα «Το κάστρο του Οτράντο: Μια γοτθική ιστορία» του Άγγλου Horace Walpole (1717 – 1797), γιος του διάσημου πολιτικού (πρωθυπουργού από το 1721 ως το 1742) sir Robert Walpole, (1st Earl of Orford, 1676 – 1754). Το μοναδικό αυτό βιβλίο συνεχίζει ακόμη να ασκεί μια περίεργη σαγήνη πάνω στις αναγνωστικές καρδιές μας. Μάλλον οφείλεται στο γεγονός ότι ο ευφυής αυτός Άγγλος, πρώτος αναγνώρισε ότι η ανθρώπινη πλευρά διαθέτει ένα σκοτεινό προσωπείο, όπου εκλύεται από το μεταφυσικό στοιχείο, τη φαντασία και τις έντονες συγκινήσεις. Είναι τα στοιχεία αυτά που δεν θα εξηγηθούν επαρκώς από τον ψυχρό ορθολογισμό του Διαφωτισμού. Αν αναλύσουμε όμως γενικότερα τον λογοτεχνικό αντίκτυπο του βιβλίου στους κύκλους των γραμμάτων, θα έλεγα ότι δεν περιορίστηκε στα πολιτιστικά πεπραγμένα της Γηραιάς Αλβιώνας. Από τους Charlotte Bronte, τον νομπελίστα William Faulkner μέχρι τον Stephen King ήταν κάποιοι από τoυς διασημότερους συγγραφείς του αγγλοσαξονικού κόσμου, οι οποίοι ενέταξαν στα έργα τους κάποια από τα πρωτοποριακά στοιχεία του Walpole. 

Έλεγαν ότι ο κύριος τους βιαζόταν να παντρέψει τον γιο του, επειδή φοβόταν μήπως βγει αληθινή μια αρχαία προφητεία που υποτίθεται πώς έλεγε: «Το κάστρο του Οτράντο θα πάψει να ανήκει σ’ αυτή την οικογένεια όταν ο πραγματικός του αφέντης μεγαλώσει τόσο πολύ που να μην μπορεί να το κατοικήσει».

Η υπόθεση του μυθιστορήματος επικεντρώνεται στις πράξεις του γκροτέσκο βασικού χαρακτήρα Μάνφρεντ, ο οποίος όχι μόνο είναι μοχθηρός και ψυχοπαθής, αλλά θέτει με τις πράξεις του τα συγγενικά πρόσωπα σε κίνδυνο, προκειμένου να εκπληρώσει τους ιδιοτελείς στόχους του. Το περιβάλλον, όπου εξελίσσεται η ιστορία, είναι το αρχαίο κάστρο της περιοχής του Οτράντο, κοντά στο Μπάρι, μιας από τις πιο αναπτυγμένες περιοχές της μεσαιωνικής Ιταλίας. Η αφορμή για την εξιστόρηση της ιστορίας είναι ο επικείμενος γάμος του γιου του Μάνφρεντ, Κόνραντ με την πριγκίπισσα Ισαβέλλα, κόρη του φεουδάρχη ιππότη της ευρύτερης περιοχής. Όλα αλλάζουν όταν ο ξαφνικός θάνατος του Κόνραντ από τη ξαφνική πτώση ενός γιγάντιου κράνους, ωθούν τον πρωταγωνιστή αυτής της τόσο αλλόκοτης ιστορίας να θελήσει να χωρίσει αφενός τη γυναίκα του Ιππόλυτη, αφετέρου να επιχειρήσει την αποπλάνηση της νεαρής πριγκίπισσας, κυνηγώντας την ακόμη και στους απόκοσμους και δαιδαλώδεις λαβύρινθους των υπογείων του κάστρου. Η Ισαβέλλα κατορθώνει, τελικά, να ξεφύγει από τον διώκτη της με τη βοήθεια του Θεόδωρου, ενός αινιγματικού χωρικού, ενώ ο Ιερώνυμος ο ηγούμενος του τοπικού μοναστηριού προσπαθεί αγωνιωδώς να διατηρήσει τις εύθραυστες ισορροπίες μεταξύ των πρωταγωνιστών. Διάφοροι μεταφυσικού τύπου οιωνοί εμφανίζονται ως προμηνύματα στους χαρακτήρες, ενώ το φάντασμα του Αλφόνσο, ξακουστού άρχοντα μιας περασμένης εποχής, κάνει αισθητή πολλές φορές την παρουσία του, φανερώνοντας με αυτό τον τρόπο την αντίθεσή του στις προθέσεις και τα πάθη του Μάνφρεντ.

Την ώρα που συνέβαιναν όλ’ αυτά, το μυαλό του πατρός Ιερώνυμου βρισκόταν σε μεγάλη αναταραχή.

Επηρεασμένος βαθιά από την ατμόσφαιρα των μεσαιωνικών ιπποτικών μυθιστορημάτων, και λόγω μεγάλων διαστημάτων παραμονής του στη Γαλλία ως μόνιμος φιλοξενούμενος στο λογοτεχνικό σαλόνι της Madame du Deffand, ο συγγραφέας προκειμένου να εξιστορήσει την παράνοια του Μάνφρεντ, διαπλάθει το κείμενο του ως θεατρικό έργο αποτελούμενο από πέντε μέρη, απόρροια του αρχαιοελληνικού τρόπου σκέψης. Παράλληλα, προϊδεάζει τον αναγνώστη με τη λέξη «γοτθικός» στον υπότιτλο, κάνοντας σαφή υπαινιγμό ότι αυτή η ιστορία όχι μόνο διαδραματίζεται στον Μεσαίωνα, αλλά περικλείει χαρακτηριστικά που σχετίζονται με τις αξίες και τον πολιτισμό μιας συγκεκριμένης ένδοξης χρονικής περιόδου. Γιατί κάνει όλα αυτά; Διότι, θεωρεί ότι στην εποχή του Διαφωτισμού, κατά την οποία όλα εξηγούνται με βάση τη λογική, δεν υπάρχει πλέον χώρος για ιστορίες που να επικεντρώνονται στα συναισθήματα του αναγνώστη. Στον καινούργιου τύπου μυθιστορήματος που πρότεινε ο Walpole κυριαρχεί ο τρόμος, η αγωνία, η οργή, το πάθος, τα ουρλιαχτά, καθώς και ο φόβος, στοιχεία που βρίσκονται πιο κοντά στην κλασική τραγωδία και το ρομαντικό δράμα. Όλα αυτά τα στοιχεία εξυπηρετούν τη ροή της ιστορίας, παρουσιάζοντας τις συγκρούσεις των προσώπων, εξετάζοντας ταυτόχρονα ηθικά θέματα. Τέλος, για να αναδείξει τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης ψυχής, εισήγαγε κάποια κλασικά λογοτεχνικά μοτίβα, π.χ. την προϊστορία του κάστρου ή την εμφάνιση του φαντάσματος, εντάσσοντας εντέλει τον αναγνώστη στο μυστηριώδες και το υπερφυσικό. Σ’ αυτή την ιστορία όμως, φαίνεται ότι η κάθαρση δεν θα έρθει ποτέ και θα παραμείνει μόνο η προδιάθεση για τρόμο.

«Φτάνει παπά», φώναξε ο Μάνφρεντ. «Δεν πρόκειται να με συγκινήσουν τα κλαψουρίσματα των παπάδων περισσότερο απ’ όσο θα με συγκινούσαν τα κλάματα των γυναικών».

Σημαντικό στοιχείο που κληρονομεί ο Walpole στον κόσμο της λογοτεχνίας του φανταστικού είναι η κριτική απέναντι στις αρνητικές πτυχές του κοινωνικού περιβάλλοντος της εποχής του. Αν και δεν αποσκοπεί στην ηθογραφία, επιχειρείται εντούτοις μια προσπάθεια εξέτασης της ποιότητας ζωής της υπαίθρου, βασιζόμενη στις λαϊκές δοξασίες και θρύλους. Στο πρόσωπο του τυράννου Μάνφρεντ ενσαρκώνεται το παλαιό καθεστώς, η βρετανική άρχουσα τάξη που περιλαμβάνει και την αριστοκρατία της επαρχίας, αποκομμένη από την εξουσία των Λόρδων του Λονδίνου, απορρίπτοντας ταυτόχρονα την εκκλησιαστική εξουσία για να επιβεβαιώσουν την επιρροή τους σε μια εποχή ανασφάλειας και παρακμής. Ο όρος «πρίγκιπας», όπως θέλει να αποκαλείται ο Μάνφρεντ, ταυτίζεται πλέον με την προδοσία και την πονηριά. Ο Walpole προσεγγίζει τα κοινωνικά και ηθικά ζητήματα της εποχής με νέο τρόπο, ώστε να πετύχει τον δραματουργικό του στόχο. Επικεντρώνεται στον άνθρωπο, όπως κάνουν άλλωστε όλοι οι μεγάλοι ποιητές του παρελθόντος για να μας θυμίσει τους άγραφους ανθρώπινους νόμους και τις τιμωρίες που επισύρονται από κάποια ανώτερη θεϊκή δύναμη, όταν δεν εφαρμόζονται.

Άλλο χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας του φανταστικού που ανέδειξε ο Walpole είναι η ανάδειξη του λαϊκού πολιτισμού που σχετίζεται με τον θάνατο μέσα σ’ ένα σύγχρονο κοινωνικοποιημένο χώρο και χρόνο. Στο βιβλίο φαίνεται αυτό από τις εμφανίσεις του φαντάσματος του Αλφόνσο. Οι υπερφυσικές παρεμβάσεις του νεκρού άρχοντα σχετίζονται πάντοτε με την ανάδειξη της αλήθειας, της οποίας το περιεχόμενο θέλει να διαστρεβλώσει ο σφετεριστής Μάνφρεντ και συνδέεται με την ηθική φιλοσοφία. Ο Αλφόνσο δεν είναι μια αποκρουστική σκιά μιας άλλης διάστασης, είναι ο παντοτινός υπερασπιστής της παράδοσης του οικογενειακού κύκλου του κάστρου και όλων όσων σχετίζονται μ’ αυτό. Θα λέγαμε ότι το φάντασμα είναι πιο κοντά στα χαρακτηριστικά του από μηχανής θεού της αρχαίας τραγωδίας. Ο αναγνώστης νιώθει διαρκώς τη παρουσία του, παντού. Καταλαβαίνει ότι παρακολουθεί κι αυτό τα γεγονότα που συμβαίνουν στον οίκο του, αλλά αποκαλύπτεται στους ζώντες μόνο όταν είναι να δώσει λύση στο δράμα της ιστορίας, προσπαθώντας έτσι να επαναφέρει τη τάξη.

Τελικά, το γοτθικό μυθιστόρημα του Walpole έχει ακόμη πολλά να προσφέρει. Σίγουρα τώρα, μπορούμε να αναγνωρίσουμε κάποια σημαντικά μειονεκτήματα (χαλαρή δομή, ανάπτυξη των χαρακτήρων των υπόλοιπων πρωταγωνιστών), με αποτέλεσμα να θεωρείται πολλές φορές στο σύνολο του παρωχημένο λογοτεχνικά, όπως έχει αναφέρει χαρακτηριστικά στην ανάλυση του ο H. P. Lovecraft. Αλλά, εξετάζοντας το με μια πιο σύγχρονη ματιά, καταλαβαίνουμε ότι ο συγγραφέας υιοθετώντας οικεία γι’ αυτόν θέματα, βασιζόμενος πάντα σε προσωπικές εμπειρίες, τα καταφέρνει τελικά, δίνοντας μια άλλη διάσταση, σε κάποια ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Με άλλα λόγια, εμπλούτισε με νέες σημασίες λέξεις παλαιές. Ο Walpole θέλησε να ανοίξει διάπλατα την πόρτα του παραλόγου, της τοπικής ιστορίας και της λαογραφίας, ώστε να μας παρουσιάσει τον αιώνιο πόνο που προκαλούν εκείνα τα καταπιεσμένα πάθη που κρύβονται επιμελώς ακόμη στα ζοφερά κάστρα. Η λέξη «γοτθικός» που συναντούσαν οι άνθρωποι στον μέχρι τότε μεσαιωνικό τύπο αρχιτεκτονικής, απέκτησε με το Κάστρο του Οτράντο ένα καινούργιο νόημα. 

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά