‘’Κάθε πραγματικά εξελιγμένη τεχνολογία δεν διαφέρει σε τίποτα από μαγεία’’

-Arthur Clarke

Κατά έναν ιδιαίτερα εποικοδομητικό τρόπο, η επιστημονική φαντασία αναπτύχθηκε σε μια περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας όπου η επιστήμη δεν αποτελούσε πια “φαντασία”. Ως τα τέλη του 19ου αιώνα, οι επιστήμονες είχαν περιοριστεί στην επεξήγηση φαινομένων που εύκολα ή δύσκολα είναι εφικτό να παρατηρήσουμε άμεσα, των λεγόμενων “φυσικών” φαινομένων. Αναπόφευκτα, η φαντασία των ανθρώπων στηρίχτηκε μάλλον στην ιδέα πως οτιδήποτε πραγματικά φουτουριστικό θα έπρεπε ταυτόχρονα να μπορεί να παρατηρηθεί και να μελετηθεί, χωρίς όμως να διαφέρει και πολύ από τη “φυσική” πραγματικότητα που αναγνώριζε ως οικεία· οι εξωγήινοι θα ήταν ανθρωπόμορφοι, τα διαστημόπλοια θα εκτοξεύονταν με κανόνια, και το μέλλον θα αποτελούσε απλά μια φαντασιακή κόπια του παρόντος.

Αφού όμως κατόρθωσαν να εξηγήσουν όλα όσα βλέπαμε, οι επιστήμονες άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι τελικά υπάρχουν οντότητες πολύ μακριά απ’ τη δική μας ικανότητα αντίληψης· οντότητες που στην πραγματικότητα διακατέχουν οτιδήποτε υλικό και μη, ενώ ταυτόχρονα μένουν αθέατες στα παρασκήνια του στερεώματος. Η ραδιενέργεια ανακαλύφθηκε το 1896, η κβαντομηχανική και η σχετικότητα αναπτύχθηκαν το 1901 και το 1905 αντίστοιχα, και στα επόμενα χρόνια η πρόοδος σε κάθε τομέα ήταν εκρηκτική. Το 1922 ένας αιγυπτιακός τάφος ανακαλύφθηκε ασύλητος κάτω απ’ την σκόνη της ερήμου, το 1925 ένας καθηγητής γυμνασίου δικάστηκε γιατί τόλμησε να διδάξει τη θεωρία της εξέλιξης, και το 1930 ένας νεαρός αστρονόμος εντόπισε έναν μυστηριώδη νέο πλανήτη στις παρυφές του ηλιακού μας συστήματος.

“Blossoms of a Dark Void, Shadows of a Murdered Sun” από τον χρήστη του DeviantArt “Sevenics”

Κάπου εδώ όμως θα αφήσω την παρουσίαση στη μέση και θα αλλάξω το σκηνικό. Ας υποθέσουμε ότι κάποιος γεννιέται και μεγαλώνει σε μια μικρή γραφική πόλη με αποικιακή αρχιτεκτονική και εσωστρέφεια. Χάνει τον πατέρα του στα οκτώ, και μεγαλώνει με μόνη συντροφιά την υπερπροστατευτική μητέρα του που, ουσιαστικά, τον κρατά φυλακισμένο. Διαβάζει λογοτεχνία, μυθολογία και αστρονομία ολομόναχος, αλλά οι διαρκείς κρίσεις πανικού δεν του επιτρέπουν καν να τελειώσει το σχολείο. Απεχθάνεται θανάσιμα τις μεγαλουπόλεις και την κολασμένη πολυκοσμία τους, και σπαταλά αμέτρητες ευκαιρίες υπακούοντας ευλαβικά τις φοβίες του. Μια τέτοια δημιουργική πένα, με βασική κινητήρια δύναμη τον φόβο και την κατωτερότητα, πώς θα αντιδρούσε άραγε απέναντι στην άβυσσο των επιστημονικών αποκαλύψεων του καιρού της;

Μπορούμε αρχικά να επιλέξουμε ένα τυχαίο παράδειγμα. Ο H. P. Lovecraft, ένας νεαρός συγγραφέας που συνδύαζε όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά, γνωρίζουμε με σιγουριά ότι παρακολούθησε εντυπωσιασμένος τη διάλεξη του θεωρητικού φυσικού Willem de SitterΤο μέγεθος του σύμπαντος” γύρω στα τέλη το 1931. Εκεί ο de Sitter παρουσίασε μια δική του θεωρητική μορφή για το μέλλον του σύμπαντος, βασισμένη στη μη ευκλείδεια γεωμετρία της γενικής σχετικότητας, όπου κάθε μορφή ύλης έχει πια εξαλειφθεί και το σύμπαν επεκτείνεται αποκλειστικά χάρη στη “σκοτεινή ενέργεια” που πλέον κυριαρχεί παντού. Ενδιαφέρον, ίσως σκέφτηκε ο συγγραφέας, αλλά δεν θα μπορούσε να υπάρχει ήδη, κάπου, ένα σύμπαν γεμάτο σκοτεινές δυνάμεις; Κι αν υπάρχει όντως, δεν θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να επηρεάσει το δικό μας; Μήπως, ακόμη πιο συγκεκριμένα, το ερμηνεύσαμε εντελώς απλοϊκά όταν το έκανε;

”The Dreams in the Witch House” by Bryan Baugh

Μέσα στο 1932, ο Einstein και ο de Sitter έγραψαν από κοινού μια επιστημονική δημοσίευση, και ο Lovecraft αναφέρθηκε και στους δυο ως “μεγάλες ιδιοφυΐες” στο διήγημά του “The Dreams in the Witch House“. Δεν πρόκειται για το καλύτερο έργο του, αλλά η βάση της δημιουργικής του συλλογιστικής αποκαλύπτεται εδώ με τον πλέον παραστατικό τρόπο. Αν μια γυναίκα είχε έρθει σε επαφή με τις σκοτεινές θεότητες της άλλης διάστασης -χάρη στη σωστή γεωμετρία- θα είχε σίγουρα θεωρηθεί “μάγισσα” κάποτε, γιατί οι άνθρωποι ήταν και θα είναι πάντα ανεπαρκείς για να διανοηθούν το μέγεθος των δυνάμεων που τους δίνουν απλώς άδεια να υπάρχουν. Σε μια εποχή που η αναφορά και μόνο της λέξης “κοσμολογία” ήταν αρκετή για να επιβάλει ένα δέος σχεδόν θρησκευτικό, η αναγωγή της έννοιας του κόσμου σε θρησκεία είναι μια απόλυτα πιστευτή παραφυάδα του ανθρώπινου πνεύματος, αλλά και αστείρευτη δεξαμενή κοσμικού τρόμου.

Η ανθρωπότητα όμως υποδέχτηκε με εντελώς διαφορετικό ψυχισμό -για το κακό της- την εκτεταμένη χρήση της ραδιενέργειας. Πέρα απ’ τις σαγηνευτικές φωσφοριζέ πλάκες της ακτινογραφίας, υπήρξε μια εποχή όπου μπορούσε κανείς να τη βρει σε μια ατέλειωτη σειρά καταναλωτικών προϊόντων που έλαμπαν στο σκοτάδι· ρολόγια, οδοντόκρεμες, βραδινά φορέματα και μακιγιάζ. Χρειάστηκε να θρηνήσουμε αρκετούς νεκρούς επιστήμονες (Curie, Kassabian) και μη, αλλά οι πρώτες οδηγίες ακτινοπροστασίας εκδόθηκαν στην Αμερική το 1925. Δύο χρόνια μετά, ο Lovecraft γράφει το “The Color out of Space“.

Στην ιστορία του μια ολόκληρη οικογένεια ξεκληρίζεται από την πτώση ενός μετεωρίτη που μολύνει κάθε ζωντανό πλάσμα γύρω του. Η εξωγήινη οντότητα αλλοιώνει τη ζωή μέσα από μια χρωματιστή, ιριδίζουσα λάμψη, που σταδιακά παραμορφώνει τη φυσική τάξη και σκορπά θάνατο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα πρώτα στάδια του κακού η σοδειά ήταν πλουσιότερη από ποτέ, για να αποκαλυφθεί όμως ότι ήταν αδύνατο να φαγωθεί. Ο απλοϊκός άνθρωπος είναι φυσικό να θεοποιήσει τα χρώματα για να τα καταδικάσει έπειτα ως “κατάρα” και “κακό”, όταν η κακεντρεχής και ανεξήγητη φύση τους στρέφεται εναντίον του, αλλά η ευθύνη δεν είναι καν δική του. Η αντίληψη ότι οι εξωγήινοι θα έπρεπε να μας μοιάζουν ήταν υπερβολικά καθησυχαστική. Για τον Lovecraft, η μοίρα του απλοϊκού θα υποτάσσεται πάντοτε στο αρρωστημένα υπερβατικό. Σε αντίθεση με τα έργα του, παραδείγματος χάρη, το παρακάτω απόσπασμα είναι πέρα για πέρα αληθινό:

“Γκοϊάνα, Βραζιλία. Σεπτέμβριος του 1987: δύο ρακοσυλλέκτες βρίσκουν έναν μεταλλικό σωλήνα πεταμένο σε έναν χερσότοπο. Τον σπάνε και ανακαλύπτουν μια πέτρα με γαλάζιο φως, που βάφει τον αέρα γαλάζιο και δίνει λάμψη σε οτιδήποτε την ακουμπά. (…) Όλη η γειτονιά, λουσμένη ξαφνικά στο φως, αρχίζει την γιορτή. Την επόμενη μέρα οι ρακοσυλλέκτες έχουν πρηστεί και καίνε στον πυρετό. Το γαλάζιο φως ζεματάει, κατασπαράζει, σκοτώνει· και καθώς το παίρνει ο άνεμος και η βροχή, η δράση του εξαπλώνεται. (…) Σ’ εκείνη την γειτονιά κανείς δεν ήξερε τι σημαίνει η λέξη ραδιενέργεια και κανείς δεν είχε ακούσει ποτέ να μιλούν για το Καίσιο-137…”

-Εντουάρντο Γκαλεάνο, “Ένας Κόσμος ανάποδα
“HP Lovecraft’s The Colour Out of Space” από τον χρήστη του DeniantArt “Disezno”

Η άγνοια, ωστόσο, δεν αφορά αποκλειστικά έννοιες πέρα και μακριά απ’ το ανθρώπινο μυαλό. Είναι συγκλονιστικό, αν σκεφτεί κανείς την πληθώρα ψυχικών νοσημάτων -όπως οι κρίσεις πανικού του Lovecraft- που για αιώνες αποδίδονταν απλώς σαν “καταληψία” ή “παράνοια”. Για να τα επεξηγήσει, η λαϊκή παράδοση δημιούργησε μια ολόκληρη σειρά από πνεύματα και δαιμόνια, αλλά ο ίδιος, ως συνήθως, βρήκε τον τρόπο να τα αφομοιώσει στην ορθολογιστική του μυθολογία.

Στο «The Shadow Out of Time» (1935) η μακροχρόνια αλλαγή συμπεριφοράς του πρωταγωνιστή οφείλεται σε μια αρχέγονη φυλή εξωγήινων που ανταλλάσσει σώματα με ανθρώπους διαφορετικών εποχών και αντιλήψεων, προκειμένου να τις μελετήσει εκ των έσω. Η βουλιμική επιθυμία έρευνας της αρχέγονης λαογραφίας, που του κληροδοτεί η συναναστροφή με τα πλάσματα, τον οδηγεί σε επαναλαμβανόμενα ιστορικά μοτίβα ανεξήγητα για την εποχή τους. Όλοι όσοι υπέμειναν το ίδιο θεωρήθηκαν τρελοί, όπως κι εκείνος, και η αναζήτηση της τρομερής αλήθειας τον οδηγεί τελικά στην Μεγάλη Αυστραλιανή Έρημο για ανασκαφές.

Εκεί τον ακολουθεί ο καθηγητής γεωλογίας William Dyer, επικεφαλής της εξερευνητικής αποστολής στην Ανταρκτική σύμφωνα με ένα απ’ τα γνωστότερα έργα του Lovecraft, το “At the Mountains of Madness” (1931). Εννιά χρόνια πριν, στις 26 Νοεμβρίου του 1922, ο Βρετανός αρχαιολόγος Howard Carter βρέθηκε για πρώτη φορά στο εσωτερικό ενός ασύλητου αιγυπτιακού τάφου. Ο Φαραώ Τουταγχαμόν, ενοχλημένος μετά την νάρκη χιλιετηρίδων, εξαπέλυσε μια θανάσιμη κατάρα· ή τουλάχιστον, αυτό έγραψαν οι εφημερίδες.

Παράλληλα, το 1922, ολοκληρώθηκε και η λεγόμενη “ηρωική” εικοσαετής περίοδος εξερεύνησης της Ανταρκτικής, όπου 17 διεθνείς αποστολές αναζήτησαν τον Νότιο Πόλο με πενιχρά μέσα. Αξιοποιώντας τις πρώτες ύλες του ο Lovecraft έκανε μια μικρή ανατροπή. Δεν εκμεταλλεύτηκε τη λαϊκή παράδοση των ανθρώπων, αλλά επέτρεψε στη λαογραφία των ίδιων των παρηκμασμένων εξωγήινων να αφηγηθεί την ιστορία της ακμής και της κατάρρευσης. Κρυμμένα πίσω από ανυπέρβλητα παγωμένα όρη, τα ιερογλυφικά, τα υπερανθρώπινα αρχιτεκτονικά στοιχεία και οι αναλώσιμοι σκλάβοι των Μεγάλων Παλαιών υπενθυμίζουν για μια ακόμη φορά ότι η επιβίωση της ζωής στη γη είναι απλά θέμα τύχης.

Αναφερόμενος στους σκλάβους, τους εφιαλτικούς σόγκοθ, ο Lovecraft θα υπαινιχθεί ότι απ’ τα γενετικά απομεινάρια της δημιουργίας τους προέκυψε το ανθρώπινο είδος. Δεν ξέρω αν ισχύει κάτι τέτοιο, αλλά αν το είχε υποστηρίξει επισήμως θα είχε μάλλον μπλεξίματα με τον νόμο. Το 1925, ο νεαρός δάσκαλος John Τ. Scopes υποχρεώθηκε από δικαστήριο του Τενεσί να καταβάλει πρόστιμο εκατό δολαρίων στην Πολιτεία. Το έγκλημά του ήταν ότι δίδαξε σε παιδιά την θεωρία της εξέλιξης, ενώ ο νόμος του Τενεσί απαγόρευε τη διδασκαλία οποιασδήποτε ερμηνείας για την προέλευση του ανθρώπου πέρα απ’ τη βιβλική.

Παρά την καταδίκη του Scopes, η δίκη τράβηξε τεράστιο δημοσιογραφικό ενδιαφέρον και δίχασε περαιτέρω την αμερικανική κοινωνία. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον αμφισβήτησης της επιστήμης, ο Lovecraft είχε εκδώσει το “The Lurking Fear” (1923), όπου η προσέγγισή του απέναντι στην λαϊκή φοβία είναι και πάλι πρωτοφανής. Σε μια μικρή αγροτική περιοχή, με ελαφρώς δύσμορφους κατοίκους, οι μαζικές δολοφονίες υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες γεννούν αμέτρητες φήμες για δράσεις τεράτων ή/και φαντασμάτων μέσα στην καταιγίδα. Βασικό σημείο αναφοράς στην περιοχή είναι η έπαυλη μιας ολλανδικής αποικιακής οικογένειας, που είχε εξαφανιστεί για δεκαετίες.

(Στην επόμενη παράγραφο ακολουθεί spoiler)

Ενώ όμως το μυστήριο θα μπορούσε να επιλυθεί απλά, μέσα από κάποιον δαίμονα ή έναν αρχαίο θεό, ο Lovecraft τοποθετεί τον εφιάλτη του στον λαβύρινθο λαγουμιών κάτω απ’ τα υπόγεια της έπαυλης. Πρόκειται για τα μέλη της χαμένης οικογένειας, που μέσα από δεκαετίες αιμομιξίας έχουν επιστρέψει σε μια κατώτερη, πιθηκοειδή μορφή ανθρώπου. Η λαϊκή παράδοση αποκωδικοποιείται με βιολογικούς όρους, χωρίς να χάσει ούτε στο παραμικρό την ακατέργαστη σκιά φρίκης· κάθε άλλο.

“The Lurking Fear” από τον χρήστη του DeviantArt “BryanBaugh”

Τα παραδείγματα δεν τελειώνουν ποτέ, αλλά αρχίζουν σχεδόν πάντα με την αμφισβήτηση των αντιλήψεων του αμόρφωτου λαού για χάρη μιας επιστημονικής εξήγησης. Στο “The Shunned House” (1924), η αρχέγονη κατάρα που καταδιώκει αρρωστημένα τους κατοίκους ενός σπιτιού θα νικηθεί τελικά με την βοήθεια απλού βιομηχανικού θειικού οξέως, αφού φυσικά οι ηλεκτρικές εκκενώσεις αποτύχουν παταγωδώς. Στο “Pickman’s Model” (1927), ως την αποκάλυψη της φωτογραφίας, ο καλλιτέχνης θεωρείται απλά αλλόκοτος.

Στο “The Whisperer in Darkness” (1931), ο πρωταγωνιστής ξεκαθαρίζει εξαρχής ότι δεν πιστεύει καμιά από τις λαϊκές δοξασίες για απόκοσμα πλάσματα στα βουνά. Η αποκάλυψη της αλήθειας θα τον φέρει σε επαφή με την τεχνολογία του πλανήτη Γιόγκοθ (όπως αποκαλείται ο Πλούτωνας, που ανακαλύφθηκε μόλις το 1930) αλλά και με ψυχολογικές δοκιμασίες που παραπέμπουν σε σύνδρομο Capgras (πρώτη περιγραφή το 1923). Ακόμη και σε έργα ελάσσονος σημασίας, όπως το “Herbert West–Reanimator” (1922), μια πρόχειρη αναφορά στη θεματική του Φρανκενστάιν, ο Lovecraft κατορθώνει να συνδέσει και πάλι την επιστημονική φαντασία με το φολκλόρ· είναι μια απ’ τις πρώτες ιστορίες όπου επιθετικά ζόμπι/νεκροζώντανοι επιστρέφουν στη ζωή χάρη σε επιστημονικά πειράματα.

Όλα τα παραπάνω, φυσικά, δεν αποτελούν παρά απλές υποθέσεις. Σε κάποιες απ’ τις εκατό χιλιάδες επιστολές που συνέταξε ο μεγάλος δημιουργός μπορεί να υπάρχουν περισσότερες απαντήσεις, αλλά το μόνο σίγουρο είναι ότι ο κόσμος όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε, ένας τεράστιος απειλητικός κόσμος, υπήρξε για δεκαετίες ένα αλλόκοτο χωνευτήρι αμέτρητων νέων ιδεών και επιστημονικών ανακαλύψεων. Μ’ έναν αντίστοιχο τρόπο, στο δημιουργικό επωαστήριο συνειρμών που έβρισκε διέξοδο στο χαρτί, ο H. P. Lovecraft προσπάθησε να τιθασεύσει τους νέους θεούς δημιουργώντας δικές τους, ολοκαίνουριες εκλογικευμένες δοξασίες που παραληρούσαν ενώπιόν τους· όπως κάθε σωστός προφήτης του έρποντος χάους.

Πηγές:

“Ο τρόμος του Ντάνγουιτς” – Εκδόσεις Αίολος (Πρόλογος Μάκη Πανώριου)
“Τα Βουνά της Τρέλας” – Εκδόσεις Αίολος (Μετάφραση Βασίλη Καλλιπολίτη)
“Όνειρα στο Σπίτι της Μάγισσας” – Εκδόσεις Αίολος (Μετάφραση Θωμά Μαστακούρη)
“Η Σκιά πέρα απ’ τον Χρόνο” – Εκδόσεις Αίολος (Μετάφραση Θωμά Μαστακούρη)
“Ένας Κόσμος Ανάποδα” – Εντουάρντο Γκαλεάνο, Εκδόσεις Πιρόγα (Μετάφραση Γεωργίας Ζακοπούλου)

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά