Κριτική: “Κάπου αλλού” της Νατάσας Παυλίτσεβιτς

by Γιώργος Τρίγκας

Η Εύα και ο τελευταίος άνθρωπος

Ως μια ευχάριστη έκπληξη θα χαρακτήριζα το μυθιστορηματικό ντεμπούτο της Νατάσας Παυλίτσεβιτς. Με αφορμή μια δυνατή ιστορία αγάπης μεταξύ δύο γυναικών, της Εύας και της Δάφνης, η συγγραφέας μάς συμπαρασύρει σε μια ρομαντική ιστορία του φανταστικού, η οποία διαδραματίζεται …κάπου αλλού. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που μπορεί να λάβει ακόμη και φιλοσοφικές ή κοινωνιολογικές προεκτάσεις. Άλλωστε, ως γνωστόν, η λογοτεχνία του φανταστικού δεν περιλαμβάνει μόνο ιστορίες παραμυθιού και λαϊκών μύθων, αλλά έχει τη δύναμη να προσθέτει το υπερφυσικό σ’ ένα ρασιοναλιστικό κόσμο, ασκώντας με αυτό τον τρόπο κριτική στους προϋπάρχοντες κανόνες της κοινωνικής ζωής.

Δύο γυναίκες εμφανίζονται ξαφνικά στο απομονωμένο σπίτι της μιας, στην ευρύτερη περιοχή της Νέας Ραιδεστού της Θεσσαλονίκης, έναν ζεστό Ιούλιο, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Ο λόγος της εμφάνισής τους είναι οι καλοκαιρινές διακοπές, αφού δεν μπορούν να ταξιδέψουν πουθενά αλλού λόγω σοβαρών οικονομικών προβλημάτων. Πολύ σύντομα η Εύα, που είναι ο κύριος χαρακτήρας της ιστορίας και ιδιοκτήτρια του σπιτιού, συνειδητοποιεί ότι το περιβάλλον της περιοχής δεν είναι ακριβώς όπως το θυμόταν. Ο ουρανός έχει μονίμως μια μοβ απόχρωση, η φύση μια νεκρική όψη και δεν μπορεί να φτάσει με κανένα τρόπο στη διασταύρωση της περιοχής. Ο φόβος σε συνδυασμό με ταραγμένες αναμνήσεις του παρελθόντος, ταράζουν τη, μάλλον εύθραυστη, σχέση των δύο γυναικών, ανασύροντας στην επιφάνεια συσσωρευμένα προβλήματα υπαρξιακού τύπου. Τα γεγονότα και η αλήθεια για το τι πραγματικά συνέβη αποκαλύπτονται σταδιακά όταν αποφασίζουν να εγκαταλείψουν το σπίτι και συναντούν στον δρόμο της επιστροφής προς την πόλη τον Ηρακλή, έναν περιθωριακό τύπο.

Η Παυλίτσεβιτς επέλεξε την υπερφυσική διήγηση του Φράντς Κάφκα (Franz Kafka, 1883-1924) για να δημιουργήσει τον κόσμο του «Κάπου αλλού». Η πραγματικότητα της Εύας και της Δάφνης, αν και μοιάζει φαινομενικά ν’ αποτελεί κομμάτι του κόσμου μας, καταλαβαίνουμε από τις περιγραφές της φύσης ότι στη συγκεκριμένη περιοχή τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. Η συγγραφέας χρησιμοποιώντας καθημερινή γλώσσα, καλογραμμένους διαλόγους και τα μοτίβα του ρεαλισμού της παραίσθησης και της έντονης παρουσίας του παραλόγου, αναπόσπαστα στοιχεία της γραφής του Τσέχου πεζογράφου, βοηθά τον αναγνώστη όχι μόνο να κατανοήσει ευκολότερα την ψυχοσύνθεση των χαρακτήρων, αλλά και να καταλάβει τον κλειστό κόσμο μέσα στον οποίο δρουν οι ήρωες. Είναι ένας κόσμος όπου όλα, ζωντανά και άψυχα, έχουν τη σημασία τους, γιατί οδηγούν τους χαρακτήρες στο να συνειδητοποιήσουν τα λάθη τους, ώστε να επικεντρωθούν εν τέλει στη λύτρωση και τη σωτηρία. Γι’ αυτούς τους λόγους, η συγγραφέας χρησιμοποιεί την αλληγορία, μια μέθοδος που λειτουργεί στη συγκεκριμένη περίπτωση περισσότερο φιλοσοφικά παρά λογοτεχνικά.

Καθώς εξελίσσεται η ιστορία παρατηρούμε ότι η Εύα έχει πολλαπλές και αντιφατικές πλευρές. Παρατηρούμε ότι η παρουσία της είναι παγιδευμένη -ή καλύτερα θα λέγαμε προσδεδεμένη- με έναν συγκεκριμένο τόπο, το σπίτι όπου μεγάλωσε, από το οποίο προσπαθεί μονίμως να ξεφύγει, αλλά πάντα επιστρέφει. Όπως συμβαίνει και στους ήρωες του Κάφκα, με τον Γκρέγκορ Σάμσα (Η μεταμόρφωση, 1923) ή τον Γιόσεφ Κ. (Η δίκη, 1915), η Εύα προσπαθεί μάταια να εντοπίσει το νόημα στο αλλόκοτο περιβάλλον μέσα στο οποίο συμβιώνει με τη Δάφνη κατά τη παραμονή τους στο σπίτι. Και οι δύο γυναίκες παλεύουν ενάντια στους προσωπικούς δαίμονες του παρελθόντος και, διχασμένες στις τωρινές προσωπικές τους επιθυμίες, πράττουν τελικά στο όνομα της ευτυχίας όλες τις λανθασμένες επιλογές. Αντί να προσπαθήσουν να έρθουν πιο κοντά και να δουλέψουν τη σχέση τους, ζώντας σε ισορροπία τόσο με τον εαυτό τους όσο και μεταξύ τους, ικανοποιούν εν τέλει τα εγωιστικά τους ένστικτα με καταστροφικά αποτελέσματα.

Η εξιστόρηση των σταδίων της μεταξύ τους ερωτικής σχέσης είναι κατά τη γνώμη το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας. Η συγγραφέας αναφέρει όλα τα σημαντικά χρονικά σημεία της σχέσης τους, από τη Θάσο, τον τόπο γνωριμίας, μέχρι το σήμερα, όπου και έλαβαν την απόφαση να πάνε στο πατρικό της Εύας στη Νέα Ραιδεστό. Κατά τη διάρκεια της ιστορίας παρατηρούμε ότι, ακόμη και μέσα στο πλαίσιο μιας ομοφυλόφιλης σχέσης, οι δύο εταίροι δεν είναι απολύτως ίσοι μεταξύ τους. Η Εύα ασκεί συνεχώς πάνω στη Δάφνη διάφορες μορφές κατεξουσιασμού, εκμετάλλευσης, ακόμη και χειραγώγησης, κοινωνικά φαινόμενα που συνήθως ταυτίζουμε με την πατριαρχία. Σε αυτό το σημείο, θυμήθηκα την ακαδημαϊκό της φεμινιστικής θεωρίας Τζούντιθ Μπάτλερ (Judith Butler, γενν. 1956) και τις ανατρεπτικές μελέτες της πάνω στην γυναικεία ταυτότητα και το δίπολο «βιολογικό / κοινωνικό φύλο» όπως εκδηλώνεται μέσα από πράξεις, χειρονομίες και επιθυμίες. Αυτή είναι μια από τις θετικές εκπλήξεις που μας επιφύλαξε η συγγραφέας, διότι προσεγγίζει μ’ έναν πρωτότυπο τρόπο, θα λέγαμε, την ψυχοσύνθεση των δύο γυναικών.

Η δεύτερη έκπληξη εμφανίζεται προς το τέλος της ιστορίας, όπου μαθαίνουμε τι ακριβώς είναι ο κόσμος του «Κάπου αλλού». Η συγγραφέας εξετάζει όλα τα ανοιχτά ζητήματα της ιστορίας από καθαρά φιλοσοφική πλευρά, προσθέτοντας με αυτό τον τρόπο το αναγκαίο βάθος που χρειαζόταν αυτή η ιστορία αγάπης. Ο συγκεκριμένος κόσμος δεν θα είχε δημιουργηθεί ποτέ, αν είχαν επιλύσει οι δύο γυναίκες το πρόβλημα του θυμού. Όπως έχει αναφέρει ο Πλάτωνας στο βιβλίο «Πολιτεία», “ο θυμός είναι το μέρος της ψυχής που λαχταρά αναγνώριση της αξιοπρέπειας”. Τόσο η Εύα, όσο και η Δάφνη θεωρούσαν ότι καταπίεζαν η κάθε μια για τους δικούς της λόγους, την εσωτερική ανάγκη τους για αυτονομία και την αναγνώριση της συνεισφοράς τους στη σχέση. Στην πραγματικότητα, όμως, έπασχαν από το νιτσεϊκό φαινόμενο του «τελευταίου ανθρώπου», επειδή είχαν εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια για πνευματική και ηθική βελτίωση, ειδικότερα μετά το ατύχημα που άλλαξε τις ισορροπίες της σχέσης τους. Αυτό το γεγονός, μαζί με τη συνειδησιακή αφύπνιση της Δάφνης και τη συναίσθηση της αξίας της, ώθησε τον κυρίαρχο της σχέσης, την Εύα, στην παράλογη απόφαση που έλαβε στον επίλογο του μυθιστορήματος. Η θεωρία του «τελευταίου ανθρώπου» επιβεβαιώθηκε οριστικά με την άρνηση της Εύας να αναγνωρίσει τα λάθη της, με αποτέλεσμα τη δημιουργία αυτού του κόσμου, όπου το παρελθόν είναι ταυτόχρονα μέλλον.

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά