Κριτική: “Η σκιά πέρα από τον χρόνο” του Χ. Φ. Λάβκραφτ

by Γιώργος Τρίγκας

Ο επιστημονικός κόσμος δεν θα μάθει ποτέ τις ανακαλύψεις του καθηγητή Ναθάνιελ Πίζλι που συνέβησαν τη νύχτας της 17ης προς 18ης Ιούλη του 1935, στις αχανείς ερήμους της δυτικής Αυστραλίας. Η ανθρώπινη κοινωνία δεν πρέπει να μάθει ποτέ τα πανάρχαια μυστικά που κρύβονται σε κάποιες από τις πιο αφιλόξενες περιοχές του πλανήτη μας. Το μόνο σίγουρο είναι ότι αν με κάποιο τρόπο καταστεί γνωστή η ιστορία ενός καθηγητή πολιτικής οικονομίας του Πανεπιστημίου Μισκατόνικ, πολλά πράγματα θ’ αλλάξουν στην καθημερινότητά μας. Τίποτα δεν θα είναι ξανά το ίδιο. Η ανθρωπότητα ενδέχεται να χάσει ακόμη και τις σταθερές της, επειδή η καταγεγραμμένη ιστορία της με την οποία πορεύεται στον αέναο χρόνο του σύμπαντος, ίσως να μην είναι όπως έχει καταγραφεί από τις πιο φωτεινές της διάνοιες. Οι διάφορες ιστορίες των ξεχασμένων ιθαγενών που καταφτάνουν και καταγράφονται κατά καιρούς στα τμήματα ανθρωπολογίας ανά τον κόσμο, μπορεί να είναι πολύ τρομακτικές, αλλά είναι τελικά αληθινές. Και, ο μοναδικός άνθρωπος που μπορεί να επιβεβαιώσει, έστω και κάποιες από τις τερατώδεις αυτές φήμες, λόγω της ακαδημαϊκής του κατάρτισης, αμφισβητεί ήδη τον ίδιο του τον εαυτό. Μήπως, τελικά, κάποια γεγονότα πρέπει να παραμείνουν ως έχουν και να μην αποκαλυφθούν ποτέ όσο σημαντικά κι αν είναι; Αυτές θα ήταν κάποιες από τις σκέψεις που έκανε ο Πίζλι όταν βρισκόταν μέσα σ’ εκείνη την αίθουσα, όπου ο χρόνος και ο χώρος είχαν χάσει το νόημά τους.

Όταν ολοκλήρωσα την ανάγνωση του μυθιστορήματος «Η σκιά πέρα από το χρόνο» για πρώτη φορά, μιας από τα\ις πιο σημαντικές νουβέλες που έγραψε ο Χ. Φ. Λάβκραφτ (1890 – 1937), θεώρησα ότι είχα διαβάσει ένα διαχρονικό αριστούργημα. Έμελλε βέβαια να χαρακτηριστεί ως «κλασικό ανάγνωσμα» της Λογοτεχνίας Τρόμου και Φανταστικού, επειδή ήταν η τελευταία μακροσκελής ιστορία που έγραψε λίγους μήνες πριν πεθάνει. Γραμμένο κατά τη διάρκεια του χειμώνα 1934 – 1935, στον απόηχο της ολοκλήρωσης των μεγάλων εξερευνήσεων των τελευταίων απόμακρων περιοχών του πλανήτη μας, ο Λάβκραφτ δημιούργησε παραδόξως μια άκρως συναρπαστική ιστορία, η οποία, σύμφωνα με τους μελετητές του, δεν του άρεσε. Διαβάζοντας όμως σήμερα το εν λόγω διήγημα, καταλαβαίνουμε πόσο σημαντικό παραμένει. Οι ανασκαφές του Πίζλι δίνουν ένα οριστικό τέλος στη διαταραγμένη ισορροπία της ανθρώπινης καθημερινότητάς του λόγω της επιβεβαίωσης ύπαρξης χαμένων ανώτερων πολιτισμών στον πλανήτη μας, ασκώντας έτσι ο Λάβκραφτ μια κριτική στην υπαρξιακή υπόσταση του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν. Σε διαφορετικό επίπεδο, θα έλεγα ότι «η Σκιά» αναδεικνύει ξεκάθαρα όλα τα σημαντικά στοιχεία του ρεύματος του αγγλικού ρεαλιστικού μυθιστορήματος που διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό την πρόζα του Λάβκραφτ στη φόρμα του φανταστικού, εμπλουτίζοντας με καινούργιες σελίδες το συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος. 

Διαβάζοντας το βιβλίο, νομίζουμε αρχικώς λανθασμένα ότι πρόκειται φαινομενικά για μια απλή εξιστόρηση γεγονότων, αφού παρακολουθούμε την αγωνιώδη οδύσσεια του καθηγητή Πίζλι προκειμένου να μάθει τι πραγματικά συνέβη όταν «η σκιά» κατέκλεισε το μυαλό του, την Πέμπτη 14 Μαϊου 1908. Πρωταγωνιστής όμως της ιστορίας δεν είναι «η σκιά», δηλαδή το πνεύμα ενός μέλους της Μεγάλης Φυλής, των όντων που κυριαρχούσαν στη Γη, όταν ήταν ηλικιακά πολύ νέα, και έχουν τη διανοητική ικανότητα να προβάλουν το πνεύμα τους στο μέλλον. Γνωρίζαμε ήδη από προηγούμενες ιστορίες του Λάβκραφτ για την παρουσία στη Γη διάφορων τερατόμορφων υπάρξεων άλλων κόσμων, χωρίς όμως να γνωρίζαμε όμως τόσες λεπτομέρειες για την παρουσία τους στο σύμπαν. Ο Πίζλι, ο πραγματικός πρωταγωνιστής του διηγήματος, μόλις αφυπνίζεται, ξεκινάει αμέσως την αναζήτηση των στοιχείων που θα τον βοηθήσουν να μάθει τι πραγματικά συνέβη. Η περιέργεια, το κύριο χαρακτηριστικό του ανθρωπίνου γένους και βασικός πυλώνας της επιστημονικής μεθόδου σε συνδυασμό με την ελεύθερη πρόσβαση της ήδη υπάρχουσας γνώσης που βρίσκεται συσσωρευμένη μέσα στις βιβλιοθήκες (ακόμη και «απαγορευμένων βιβλίων»), τον βοηθούν στο τέλος να βρει την άκρη του νήματος. Με οδηγούς τους ψιθύρους των πρωτόγονων φυλών της Αυστραλίας, αυτών των σημαντικών θεματοφυλάκων του παρελθόντος, ο Πίζλι έρχεται αντιμέτωπος με πρωτοφανή και άγνωστα ιστορικά στοιχεία. Με αυτό τον τρόπο επιβεβαιώνει την αρχαία υποψία ότι ο άνθρωπος, παρ’ όλα τα επιτεύγματα του, όχι μόνο δεν είναι το μοναδικό νοήμων ον που έχει υπάρξει σ’ αυτόν τον πλανήτη, αλλά δεν κατέχει ακόμη μια ολοκληρωμένη εικόνα του σύμπαντος και της πραγματικής του θέσης μέσα σ’ αυτό. Κατά τον Λάβκραφτ, η σύνδεση της επιστημονικής μεθόδου με τη συνεχή μελέτη του παρελθόντος μπορούν να οδηγήσουν σε πραγματικές ανακαλύψεις ή αποκαλύψεις, όπως συνέβη πράγματι στα χρόνια του.           

Σε λογοτεχνικό επίπεδο, θα έλεγα ότι «Η σκιά» αποτελεί την καλύτερη απόδοση φόρου τιμής απέναντι στα διηγήματα της γοτθικής λογοτεχνίας, την υποκατηγορία του αγγλικού ρεαλιστικού μυθιστορήματος. Αποτυπώνει με αληθοφάνεια τα γεγονότα που καθόρισαν τη ζωή του Πίζλι και παραθέτει μια ολοκληρωμένη άποψη του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζει και εργάζεται. Η γραμμική αφηγηματική δράση περιλαμβάνει κύριες και δευτερεύουσες πλοκές, αποκαλύπτοντας με αυτό τον τρόπο τα βαθύτερα κίνητρα όλων των χαρακτήρων. Ως κύρια επιρροή «της Σκιάς» θα ανέφερα το βιβλίο του Οράτιου Ουόλπολ «Το κάστρο του Οτράντο» (1764). Όλοι οι αναγνώστες του Λάβκραφτ θυμούνται άλλωστε στην ανάλυσή του ότι αυτό που κράτησε από το γνωστό μυθιστόρημα δεν είναι τόσο η υπόθεσή, αλλά το τεράστιο σε όγκο κάστρο, οι δαιδαλώδεις και ερειπωμένες πτέρυγες και οι φρικτές κρυφές κατακόμβες. Με τον ακριβώς ίδιο τρόπο περιέγραψε ο Πίζλι τις συνταρακτικές ανακαλύψεις των κυκλώπειων κτισμάτων στην αυστραλιανή έρημο. Ο Λάβκραφτ προσδίδει έτσι αληθοφάνεια στις περιγραφές του, προβάλλοντας πολλά πραγματικά επιστημονικά στοιχεία της εποχής του και μέσω της άρνησης της εξωτερικής πραγματικότητας με την έννοια της κανονικότητας, ωθεί τον αναγνώστη σε μια μόνιμη κατάσταση σαγήνευσης. Χρησιμοποιώντας αυτή τη φορά πολύ όμορφα τη γλώσσα, το ρεαλιστικό μπερδεύεται αριστοτεχνικά με το εξωπραγματικό, γράφοντας με αυτό τον τρόπο νέες σελίδες στον τρόπο ανάγνωσης ενός κειμένου του γοτθικού μυθιστορήματος.

Διαβάζοντας τα κείμενα του Λάβκραφτ, μπορούμε να καταλάβουμε τον τρόπο που αφομοιώνει αριστοτεχνικά τα αρχετυπικά μυθιστορήματα του είδους σε συνδυασμό πάντα με τις ήδη υπάρχουσες γνώσεις που είχε από τα διάφορα αναγνώσματά του. Μπορεί ο Κθούλου να έχει τις διαστάσεις ενός Τιτάνα και να έχει ταυτιστεί με τις εξωφρενικές εικονογραφήσεις του περιβάλλοντος χώρου, ο Λάβκραφτ δεν είναι όμως μόνο αυτό. Το ταλέντο του αναδεικνύεται στη περιγραφή των κύριων χαρακτήρων των ιστοριών του, γιατί τους θέτει στις σωστές τους διαστάσεις. Ο άνθρωπος είναι αδύναμος και τρωτός απέναντι σε μια φυσική τάξη που βρίσκεται σε αίρεση. Αυτό το βασικό στοιχείο της προσωπικής του λογοτεχνικής φιλοσοφίας ενέπνευσε και τελικά ενσωματώθηκε επιτυχώς από σύγχρονους συγγραφείς, όπως τον Στίβεν Κίνγκ, που προσάρμοσαν το συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος στις ανάγκες του μεταπολεμικού κόσμου.

Τέλος, να αναφέρω ότι δεν τολμώ να φανταστώ τι ιστορίες θα είχε πλάσει ο νους του Λάβκραφτ, αν διάβαζε τα αποτελέσματα των ερευνών του ανθρωπολόγου Claude Levi – Strauss, στα πυκνά δάση της Βραζιλίας, αφότου μελετήθηκαν εκεί για πρώτη φορά με επιστημονικό τρόπο η ζωή των πιο πρωτόγονων κοινωνιών του πλανήτη μας.              

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά