Κριτική: “Το στρίψιμο της βίδας” του Henry James

by Γιώργος Τρίγκας

Ένα αινιγματικό γοτθικό μυθιστόρημα

Μια ενδιαφέρουσα ιστορία κρύβεται πίσω από τον λόγο δημιουργίας του διηγήματος του Αμερικανού συγγραφέα Henry James (1843- 1916). Στις 10 Ιανουαρίου 1895, ο James άκουσε με πολύ ενδιαφέρον την ιστορία τρόμου που του διηγήθηκε εκείνο το βράδυ ο Edward Benson, Αρχιεπίσκοπος του Κάντερμπερι. H συζήτηση μεταξύ των δύο ανδρών ξεκίνησε όταν ο James του εξέφρασε το παράπονό του για την έλλειψη «αληθινά εντυπωσιακών και τρομακτικών ιστοριών φαντασμάτων»[1]. Η ιστορία αφορούσε το χειρόγραφο μιας γκουβερνάντας, η οποία φρόντιζε δύο παιδιά σ’ ένα απομονωμένο εξοχικό σπίτι. Το στοιχείο που μάλλον κέντρισε το ενδιαφέρον του συγγραφέα ήταν ότι στο σπίτι έβλεπε συχνά εκείνη, μόνο εκείνη απ’ όλο το προσωπικό, δύο φαντάσματα τα οποία είχαν κάποιου είδους σχέση με τα παιδιά. Αν και το διήγημα περιείχε όλα τα βασικά συστατικά της λογοτεχνίας τρόμου, παραδόξως, οι κριτικοί λογοτεχνίας εξέτασαν την καινούργια δημιουργία του δημοφιλούς συγγραφέα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της κυρίαρχης τάσης της εποχής. Σταδιακά όμως, «Το στρίψιμο της βίδας» αποτέλεσε ένα πραγματικό λογοτεχνικό αίνιγμα, επειδή δόθηκαν στη συνέχεια ακόμη περισσότερες ερμηνείες, ακόμη και μεταφυσικού τύπου. Μετά όμως από κάμποσες δεκαετίες, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο Colm Tobin στο επίμετρο, έχει αποφανθεί ότι δεν πρέπει να απορρίπτουμε την υπόθεση ότι ο James ίσως ήταν κρυφός φανατικός αναγνώστης της λογοτεχνίας τρόμου.

Το γοτθικού τύπου αφήγημα «Το στρίψιμο της βίδας» γράφτηκε το 1898 και περιγράφει την ιστορία της κόρης ενός φτωχού εφημέριου, η οποία αποδέχεται την αγγελία ενός πολύ πλούσιου εργένη Λονδρέζου να φροντίσει στο Μπλάι, σε μια εξοχική κατοικία της βρετανικής επαρχίας, τα δύο παιδιά του αδικοχαμένου νεκρού στρατιωτικού αδερφού του. Η νεαρή γκουβερνάντα –της οποίας δεν μαθαίνουμε ποτέ το όνομά- φροντίζει με πολλή αγάπη την οκτάχρονη Φλώρα και τον δεκάχρονο Μάιλς. Η μοναδική της παρέα είναι η κυρία Γκρόουζ, η οικονόμος του σπιτιού. Κατά τη διάρκεια όμως της παραμονή της εκεί αντιλαμβάνεται την ύπαρξη δύο απόκοσμων παρουσιών, ενός άνδρα και μας γυναίκας. Αποδεικνύεται, τελικά, ότι η ανδρική παρουσία ανήκει στον κύριο Πίτερ Κουίντ, τον νεκρό πιστό υπηρέτη του πλούσιου εργένη, ενώ η γυναικεία ύπαρξη είναι η δεσποινίς Τζέσελ, η προηγούμενη γκουβερνάντα των παιδιών που πέθανε ξαφνικά πριν λίγο καιρό. Τα δύο φαντάσματα δείχνουν να είναι πολύ δεμένα με τα παιδιά, πράγμα που ανησυχεί σε μεγάλο βαθμό την κόρη του εφημέριου. Καθώς εξελίσσεται η ιστορία, ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι τα δύο χαρούμενα και υπάκουα παιδιά κρύβουν επιμελώς την πραγματική τους φύση και βιώνει την αγωνία της γκουβερνάντας να τα προστατεύσει, θεωρώντας ότι στρέφονται εναντίον της εξαιτίας των δύο υπερφυσικών παρουσιών.                             

Ο Henry James συγκαταλέγεται στους κορυφαίους εκπροσώπους του Ρεαλισμού. Διακρίνεται κυρίως για την αντικειμενική απεικόνιση του περιβάλλοντος και την πολύ καλή περιγραφή της συνείδησης ή των συναισθημάτων των ανθρώπινων χαρακτήρων. Στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα, εντοπίζουμε διάσπαρτα και τα υπόλοιπα στοιχεία που ανέδειξαν το αγγλικό ρεαλιστικό μυθιστόρημα: οι ευρύτεροι κοινωνικοί προβληματισμοί όπως τα ήθη της αριστοκρατίας, η ηθογραφία της αγγλικής κοινωνίας μέσα από τις διαπροσωπικές φιλικές και οικογενειακές σχέσεις και, φυσικά, η ανάδειξη του γυναικείου ζητήματος. Παράλληλα, ο συγγραφέας μπορεί να εμβαθύνει στις συμπεριφορές των χαρακτήρων, αλλά δεν παραθέτει πολλά στοιχεία στον αναγνώστη για την προϊστορία των φαντάσματων του σπιτιού, με αποτέλεσμα να ταυτιζόμαστε ευκολότερα με τις ψυχολογικές ανατάσεις της πρωταγωνίστριας. Ίσως αυτοί είναι οι λόγοι που οι περισσότερες κριτικές που έλαβε ο James έδιναν έμφαση στην εξέταση της αληθοφάνειας των γεγονότων της ιστορίας και υποβάθμισαν σε μεγάλο βαθμό τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι δύο μυστηριώδεις παρουσίες στην εξέλιξη του έργου. Καθώς όμως η ιστορία εξελίσσεται, ο αναγνώστης παρατηρεί  τα δύο φαντάσματα να κάνουν αισθητή πολλές φορές την παρουσία τους στο θλιβερό περιβάλλον του εξοχικού. Στα μάτια της γκουβερνάντας είναι η απόλυτη ενσάρκωση του κακού, εφόσον υπάρχουν εν τέλει κάποια ανίερα μυστικά που κρύβει μέσα στα δωμάτιά του το Μπλάι. Ο James μπορεί να μην βάζει σκοτεινά υπόγεια στην ιστορία του, αλλά διατηρεί την αγωνία και το σασπένς, αφήνοντας πολλές υπόνοιες για παλιότερες ανάρμοστες σχέσεις των υπηρετών με τα παιδιά την περίοδο που ήταν υπεύθυνοι για αυτά.   

Ο James χρησιμοποιεί την πρωτοπρόσωπη αφήγηση για να οδηγήσει τον αναγνώστη μέσα στο μυαλό της γκουβερνάντας. Με αυτό τον τρόπο, παρατηρούμε τη μοναχικότητά της, τις φιλοδοξίες της και γενικότερα την προσωπικότητά της. Οι πειστικές περιγραφές των δύο φαντασμάτων και των σκηνών εμφάνισής τους, αναδύουν μια σειρά από σκοτεινές και παράλογες σκέψεις. Τότε είναι που συμβαίνει μέσα της «το στρίψιμο της βίδας». Υπάρχουν πράγματι τα φαντάσματα ή είναι μόνο αποκυήματα του άρρωστου μυαλού της; Το ιδανικό σκηνικό και οι συνθήκες του Μπλάι σταδιακά αλλάζουν. Ο συγγραφέας βάζει τη γκουβερνάντα ν’ αμφισβητήσει τον ίδιο της τον εαυτό, ν’ απειλείται ο ψυχικός της κόσμος και η ευδαιμονία της. Νιώθει πλέον να χάνει τον έλεγχο και την εξουσία της πάνω στα παιδιά, νιώθοντας με αυτό τον τρόπο εγκλωβισμένη στο σπίτι. Μη μπορώντας να δραπετεύσει από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται, αναγκάζεται να μάχεται ενάντια στους μεγαλύτερους φόβους της, ώστε να επιστρέψει στην αρχική ιδεατή κατάσταση. Τα φαντάσματα τής υπενθυμίζουν τις ανασφάλειές της και την οδυνηρή κατάσταση που αναγκάζεται να βιώνει καθημερινά, δίχως να μπορεί να λάβει κάποια ουσιαστική βοήθεια από κάποιον. Σε αυτό το σημείο φαίνεται το λογοτεχνικό χάρισμα του συγγραφέα. Χρησιμοποιώντας πολύ όμορφα την αγγλική γλώσσα, ο James περιγράφει μοναδικά την εξερεύνηση του ψυχισμού της γκουβερνάντας, αναπλάθοντας σκηνές υψηλής αισθητικής. Τελικά, οι σκιές του μυαλού μας ενδέχεται να είναι πιο τρομακτικές από αυτές που εμφανίζονται ξαφνικά από το υπερπέραν.                                


[1] Henry James – To Θηρίο στη ζούγκλα, εκδόσεις Άγρα, 2004, σελ. 112.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά