“Λουλούδια για τον Άλγκερνον”: Η ευρηματικότητα στη λογοτεχνία της Φαντασίας

Η σύλληψη μιας αξιομνημόνευτης, αναπάντεχης, πρωτότυπης πλοκής, είναι ένα από τα ζητούμενα στη λογοτεχνία… Όμως ειδικά στη λογοτεχνία Φαντασίας συναντούμε καινοφανείς και ενδιαφέρουσες πλοκές· ίσως επειδή ως είδος έχει το στόχο να παρουσιάσει μια άλλη πραγματικότητα ή ένα υποκατάστατο της πραγματικότητας, και δεν αρκείται απλώς στην αντίδραση ή τον σχολιασμό. Για να γίνει πιο σαφής η έννοια της ευρηματικότητας του συγγραφέα και της πρωτοτυπίας στην πλοκή, θα αναλύσουμε ένα πολυβραβευμένο διήγημα επιστημονικής φαντασίας.

“Λουλούδια για τον Άλγκερνον” | Εκδόσεις Κέδρος

Α. Λουλούδια για τον Άλγκερνον: Πώς μπορεί κανείς να πετύχει τόσα πολλά, με τόσα λίγα

Ο Τσάρλι

Το κεντρικό θέμα στα Λουλούδια για τον Άλγκερνον, του Ντάνιελ Κιζ, είναι η προσπάθεια του πρωταγωνιστή να γίνει ευφυής. Ο ίδιος ο Κιζ είχε δηλώσει πως ένας από τους στόχους του ήταν μας κάνει να σκεφτούμε πόσο συνηθισμένο είναι στην κοινωνία μας να βλέπουμε με κακό μάτι τους λιγότερο εύστροφους ανθρώπους. Και πόσο άδικο. Ο Τσάρλι Γκόρντον – ο πρωταγωνιστής του διηγήματος – είναι ένα άτομο με δείκτη νοημοσύνης λίγο κάτω από το 80, και συχνά πέφτει θύμα εκμετάλλευσης· επειδή δεν έχει την ικανότητα να διακρίνει ποιοι τον συμπαθούν πραγματικά και ποιοι απλώς διασκεδάζουν σε βάρος του…

Ο Τσάρλι θέλει πολύ να γίνει ευφυής και – όπως σημειώνει η δασκάλα του, η δεσποινίς Κίνιαν – “δουλεύει σκληρά, με τα πενιχρά μέσα που διαθέτει”. Μα ήθελε να γίνει ευφυής μόνο επειδή πίστευε πως τότε όλα τα προβλήματα του θα εξαφανίζονταν. Γι’ αυτό και κάνει ό,τι είναι δυνατό προκειμένου να επιλέξουν αυτόν ως πειραματόζωο σ’ ένα πρόγραμμα που οι ιθύνοντες του ισχυρίζονται ότι τριπλασιάζει τον δείκτη νοημοσύνης.

Ο Άλγκερνον

Το πείραμα ξεκινούσε με μια εγχείρηση και περιλάμβανε επίσης μια σειρά από τεστ και κλινικές δοκιμές. Πριν τον ερχομό του Τσάρλι στο εργαστήριο, τα μόνα πειραματόζωα ήταν ποντίκια, και ένα από αυτά είχε διαπρέψει… Λεγόταν Άλγκερνον. Αποστολή του ήταν να λύνει διάφορα παζλ, στην πλειοψηφία τους σχετικά με την ανεύρεση του σωστού δρόμου μέσα σε ειδικά κατασκευασμένους λαβυρίνθους, και οι επιστήμονες το επιβράβευαν για κάθε επιτυχία με κομμάτια τροφής. Ο Τσάρλι αρχικά αντιπαθούσε το κατάλευκο εκείνο ποντίκι, διότι τον έκανε να αισθάνεται πολύ άσκημα – σκεφτόταν πως η έφεση του Άλτζερνον στα παζλ που τον πρώτο καιρό δυσκόλευαν πολύ τον Τσάρλι, αποδείκνυε πως ο ίδιος ήταν πιο χαζός κι από ποντίκι! Σταδιακά όμως θα αισθανθεί συμπάθεια γι αυτόν τον συνοδοιπόρο στο πείραμα, και δε θα αργήσει να τον συμπονέσει, θεωρώντας άδικο πως για τον Άλγκερνον η υψηλή βαθμολογία στα τεστ είναι προϋπόθεση για την εξασφάλιση του φαγητού του.

Σε ένα πιο συμβολικό επίπεδο, ο Άλγκερνον φαίνεται πως αντιπροσωπεύει τη σωματική διάσταση του Τσάρλι: όταν ο Τσάρλι γίνει μεγαλοφυής, ξεπερνώντας σε νοημοσύνη τους δυο γιατρούς που επιβλέπουν το πείραμα και έχουν γνώση της εκπληκτικής του μεταμόρφωσης, ουσιαστικά αναγνωρίζει τον εαυτό του μόνο ως νου, και έτσι ο Άλγκερνον – που αναπόφευκτα πλέον απασχολεί πολύ λιγότερο τους επιστήμονες – με την περιθωριοποίηση του υπενθυμίζει και την αντίστοιχη μοίρα της σωματικής υπόστασης του προβληματισμένου και ταλαίπωρου ανθρώπινου πρωταγωνιστή… Όπως και σε άλλα παραδείγματα που είδαμε, και εδώ η σύνδεση υπονοείται, καταστρώνεται με μια αφαιρετική περιγραφή: ενώ γίνεται αναφορά στον Άλγκερνον, κατά βάθος ο λόγος αφορά τον Τσάρλι.

Δεν πηγαίνουν όλα κατ’ ευχήν…

Flowers for Algernon by HennaFaunway on DeviantArt

Με αφορμή τη ραγδαία αύξηση της νοημοσύνης του, Ο Τσάρλι θα καταλάβει πως πολλά άτομα που θεωρούσε φιλικά διακείμενα απέναντί του, ήταν στην πραγματικότητα εχθροί που δεν έχαναν ευκαιρία να τον διακωμωδούν… Αυτή η συνειδητοποίηση θα τον βυθίσει σε κατάθλιψη. Φτάνει, μάλιστα, στο σημείο να αναρωτηθεί αν κέρδισε στ’ αλήθεια κάτι μαθαίνοντας την αλήθεια· η προηγούμενη του κατάσταση τον προφύλαξε από τόσο στενάχωρες αποκαλύψεις!

Πάντως τον περιμένει κάτι πολύ χειρότερο: κάποια στιγμή θα προσέξει πως ο Άλγκερνον – ο οποίος επίσης είχε, αν και ασύγκριτα λιγότερο απ’ τον Τσάρλι, ωφεληθεί από την εγχείρηση αυξάνοντας τις νοητικές του δυνάμεις – δείχνει σημάδια υποτροπής στην προ της εγχείρησης εποχή. Παράλληλα διαπιστώνονται και παρενέργειες, καθώς το σώμα του εξασθενεί σε βαθμό επικίνδυνο. Η αρρώστια του Άλγκερνον εξελίσσεται γρήγορα, είναι φανερό πως σε λίγο καιρό θα πεθάνει, ο Τσάρλι σωστά υποθέτει πως η ίδια μοίρα περιμένει και αυτόν και θέτει ως στόχο να βρει μόνος του – επειδή πλέον είναι πολύ πιο ευφυής από τους γιατρούς του – έναν τρόπο να διατηρήσει τουλάχιστον ένα μέρος των κεκτημένων απ’ την εγχείρηση…

Μα οι προσπάθειές του είναι απελπισμένες, και το αποτέλεσμα θα είναι τραγικό. Ο Τσάρλι τελικά θα συμπεράνει ότι το πείραμα στο οποίο συμμετείχε σχεδιάστηκε εξαρχής με λανθασμένο τρόπο, και έτσι πάντα θα οδηγούσε στην καταστροφή: μετά από λίγο καιρό ο άνθρωπος – ή το οποιοδήποτε άλλο πειραματόζωο – όχι μόνο θα έχανε κάθε ωφέλεια από το πείραμα, όχι μόνο θα επανερχόταν στην προ του πειράματος, κακή κατάσταση του, μα στο τελικό στάδιο θα γινόταν κάτι χειρότερο και από πριν!

Μια αναπόφευκτη εξέλιξη

Είναι αδύνατο στον Τσάρλι να αντιμετωπίσει στωικά τη μοίρα του. Βυθισμένος στην κατάθλιψη, αρνείται ακόμα και να δει τους γιατρούς του. Δε θέλει να συναντηθεί ούτε με την παλιά του δασκάλα, την πάντα υποστηρικτική δεσποινίδα Κίνιαν – στην πραγματικότητα, ο Τσάρλι ήταν ερωτευμένος από παλιά με τη δεσποινίδα Κίνιαν, μα ποτέ δε βρήκε το κουράγιο να της το πει…

Το μόνο που θέλει είναι να μείνει εντελώς μόνος. Θέλει να τον ξεχάσουν όλοι. Είδε τον κόσμο με τα μάτια μιας μεγαλοφυΐας, αλλά τι αξία είχε αυτό, αφού αναγκαστικά θα ξαναγίνει χαζός; Πάντως δημοσιεύει σ’ ένα επιστημονικό περιοδικό τις μελέτες του, αποδεικνύοντας πέραν κάθε αμφιβολίας ότι η έκβαση αυτού του πειράματος θα είναι πάντοτε φρικτή. Ο τίτλος του άρθρου του είναι “Το Φαινόμενο Άλγκερνον-Γκόρντον” – προς τιμήν του Άλγκερνον που, εν τω μεταξύ, έχει πεθάνει…

Flowers for Algernon by kancuu on DeviantArt

Το τέλος

Το τέλος της ιστορίας είναι ίσως και το πιο στενάχωρο μέρος της. Ο Τσάρλι γίνεται και πάλι ένα άτομο με ειδικές ανάγκες. Η νοημοσύνη του είναι μικρότερη και από την προ του πειράματος εποχή. Ξεχνάει πάρα πολλά, αμφιβάλει πως κάποτε ήταν διαφορετικός, λησμονεί ακόμα και ότι κάποτε ήταν μαθητής της δεσποινίδας Κίνιαν – γι αυτό και γράφεται εκ νέου στην τάξη της. Μα όταν εκείνη τον βλέπει, δεν μπορεί να συγκρατήσει τα δάκρυά της και αναγκάζεται να βρει μια δικαιολογία για να φύγει, επειδή συνειδητοποιεί αμέσως πως ο Τσάρλι, ο εργατικός Τσάρλι, ο άνθρωπος που προσπάθησε για το καλύτερο μα κατέληξε σε ακόμα χειρότερη θέση, δεν θυμάται πια την ίδια του την ιστορία! Ναι, έχει ξεχάσει την καταπληκτική, την τραγική προσωπική του ιστορία!

Β. Πρωτοτυπία στο ύφος

Στο διήγημα αυτό πρωτότυπο είναι και το ύφος της γραφής, καθώς είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, με αφηγητή τον Τσάρλι, επιτρέποντας έτσι στον αναγνώστη να προσέξει τις μεταβολές τόσο στον τρόπο της σκέψης όσο και την αποτύπωση της. Βρίσκουμε το ακόλουθο απόσπασμα στην αρχή του βιβλίου:

“Αναφωρά προώδου 1 – 5 Μαρτίου 1965

Ο κύριος Στράους λέει πως πρέπι να γράφο τί σκέφτομαι και το κάθετι που μου συμβαίνι από εδώ και πέρα. Δεν ξέρω γιατί αλλά λέει πως είναι σιμαντικό για να δουν αν θα με χρησιμοποιήσουν ή όχι. Ελπίζω να με χρησιμοποιήσουν. Η κυρία Κίννιαν λέει πως μπορεί να με κάνουν έξυπνο. Θέλω να γίνω έξυπνος. Το όνομα μου είναι Τσάρλι Γκόρντον. Είμαι 37 χρονών και πριν 2 εβδομάδες ήταν τα γεναίθλια μου. Δεν έχω κάτι άλλο να γράψο τώρα και θα σταματήσω για σήμερα.

Αναφωρά προώδου 2 – 6 Μαρτίου

Είχα ένα διαγώνισμα σήμερα. Νομίζω πως απέτιχα. και νομίζω πως μπορεί τώρα να μην με χρησιμοποιήσουν. Αυτό που έγινε ήταν πως ένας καλός νέος άνδρας ήταν στο δωμάτιο και είχε κάποιες άσπρες κάρτες με μελάνι χυμένη παντού πάνω τους. Είπε τί βλέπεις σε αυτή την κάρτα Τσάρλι. Φοβόμουν πολύ παρόλο που είχα στην τσέπη μου το λαγοπόδαρο μου επειδή όταν ήμουν παιδί πάντα είχα απετιχία στα διαγωνίσματα του σχολείου και έχυνα και την μελάνι.
Του είπα πως βλέπω έναν λεκέ από μελάνι. Είπε ναι και αυτό με έκανε να νοιώσω καλά. Νόμιζα πως αυτό ήταν όλο αλλά όταν σηκώθηκα να φύγω με σταμάτησε. Είπε κάτσε κάτω τώρα Τσάρλι δεν τελειώσαμε ακόμα. Μετά δεν θυμάμαι πολύ καλά αλλά ήθελε να πω τί υπάρχει στο μελάνι. Δεν έβλεπα τίποτα στο μελάνι αλλά είπε πως υπήρχαν εικόνες εκεί πως άλλοι άθροποι έβλεπαν μερικές εικόνες. Δεν μπορούσα να δω εικόνες. Προσπάθησα πολύ να δω. Κράτησα τις κάρτες πολύ κοντά μου και μετά πιο μακριά. Μετά είπα πως αν είχα τα γιαλιά μου θα έβλεπα καλύτερα συνήθως φορό τα γιαλιά μου στο σινεμά ή όταν βλέπω τηλεόραση αλλά τώρα είναι στην ντουλάπα στο χολ. Πήγα να τα πάρω. Μετά του είπα να ξαναδώ την κάρτα και πως σίγουρα αυτή τη φορά θα βρω.”

Μετάφραση: Κυριάκος Χαλκόπουλος

Στη μέση του διηγήματος, αντίθετα, ο Τσάρλι χρησιμοποιεί σωστή ορθογραφία και πραγματεύεται σύνθετες έννοιες, διαβάζει επιστημονικές μελέτες και βρίσκει λάθη στη βιβλιογραφία των ειδικών…

Τέλος, ως απόρροια των άλλων πρωτοτυπιών του κειμένου, και οι ανατροπές του έχουν ενδιαφέρον: Ο Ντάνιελ Κιζ πρώτα-πρώτα παρουσίασε τον Τσάρλι ως αξιοθρήνητο, ξυπνώντας στον αναγνώστη την αίσθηση του οίκτου ή της συμπάθειας, μα στη συνέχεια τον μετέτρεψε σε μια μεγαλοφυΐα, φέρνοντας σε δύσκολη θέση εμάς που μέχρι τότε τον θεωρούσαμε άκακο επειδή η μοίρα του επέβαλε τον ρόλο του αναξιοπαθούς θύματος. Ενώ στην αρχή ο Τσάρλι στεναχωριόταν που κάποιοι δεν είχαν αρκετή υπομονή μαζί του, αργότερα ο ίδιος επιδεικνύει ελάχιστη υπομονή – και σεβασμό! – σε άτομα που τον υποστήριξαν, όπως έναν από τους γιατρούς του και, φυσικά, την παλιά του δασκάλα… Κάποτε οι άλλοι δεν καταλάβαιναν πώς μπορούσε να σκέφτεται τόσο απλοϊκά, τώρα κι αυτός εκνευρίζεται μαζί τους, πιστεύοντας πως αποκλείεται να τους διαφεύγουν οι σχοινοτενείς, υπερσύνθετες και λεπτεπίλεπτες προεκτάσεις που τόσο εύκολα παρακολουθεί στο δικό του μυαλό!

Ο Κυριάκος Χαλκόπουλος συντονίζει και διδάσκει δύο σεμινάρια Δημιουργικής Γραφής στην πλατφόρμα του SkillBox. Πρόκειται για πιστοποιημένα Εκπαιδευτικά Προγράμματα κατά το πρότυπο QTL της ACTA Τεχνοβλαστός Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για τα σεμινάριά του εδώ:
1. Δημιουργική Γραφή
2. Λογοτεχνία του Φανταστικού

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά