Μπαμπούλας: Μία λέξη, ένας τρόμος, μια ιστορία

by Παναγιώτης Κάρδαρης

«Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις»

έλεγε ο μεγάλος, εκείνος κυνικός φιλόσοφος, ο Αντισθένης. Δοκιμάζοντας κανείς να ταξιδέψει στην ιστορία των λέξεων, να ξεσκονίσει από πάνω τους τις  σκόνες του χρόνου και μεταμορφώνοντας τον εαυτόν του  σε έναν… Indiana Jones της γλώσσας, θα γνωρίσει πράγματα συναρπαστικά, παραμυθένια, καμιά φορά και εφιαλτικά. Οι λέξεις είναι τα οχήματα της γλώσσας και η γλώσσα είμαι γέννημα του χρόνου, όποιος ταξιδεύει στη θάλασσα της γνωρίζει το χρόνο και αυτή η γνωριμία είναι τόσο συναρπαστική όσο και τρομακτική. Οι νοητικές συνδέσεις που προκαλεί αυτό το ξεσκάλισμα των λέξεων φέρνει στο φως γνώσεις, θαρρείς κρυμμένες μέσα στον καθένα. Αυτή η σάρωση του πυρήνα των λέξεων ανοίγει, δρόμους, πρωτόγνωρους και εκστατικούς  σε αυτόν που το τολμά.

Η φοβέρα της Γιαγιάς…

“Grandmother’s Kisses” By cinemamind-Deviantart

Συνήθως σε οδηγεί σε διανοητικά συμπεράσματα και σου ανοίγει ένα εύρος δυνατοτήτων και ταιριάσματος σε ένα μεγάλο παζλ, έναν κώδικα που πολλά κομμάτια του μοιάζουν μεταξύ τους αλλά, πολλές φορές, λείπουν οι ενδιάμεσες διαδρομές  που θα επέτρεπαν την απόδειξη των συμπερασμάτων. Και αυτό φίλοι και φίλες είναι η Βαβέλ. Θα χαρακτήριζα αυτή τη διαδικασία κάτι σαν διανοητικό σαμανισμό ή σαν ένα ταξίδι στα όνειρα της ανθρωπότητας. Προσωπικά, το κάνω συχνά και ενώ, ενίοτε, δεν φθάνω σε κανένα συμπέρασμα, ωστόσο απολαμβάνω τη διαδικασία και αυτά που μου δίνει. Αυτό το οποίο ακολουθεί δεν είναι επιστημονική έρευνα αλλά ένα παιχνίδι ειρμών και συνειρμών. Εξηγούμαστε για να μην παρεξηγούμαστε που έλεγε και η γιαγιά μου. Και τώρα που είπα «γιαγιά μου», φτάσαμε στο … θέμα μας.  Θυμόμουν τις προάλλες πώς όταν ήμουν μικρός κάθε Σαββατοκύριακο, σχεδόν, κοιμόμουν στη γιαγιά μου. Το σπίτι της ήταν έτσι δομημένο, που χωρίζονταν σε δύο μέρη. Σε ένα παραλληλόγραμμο όπου βρίσκονταν μια κουζινοτραπεζαρία και μία κρεβατοκάμαρα και σε ένα μεγάλο τετράγωνο του οποίου τα δωμάτια ενώνονταν με έναν μεγάλο, μακρύ διάδρομο. Όταν, λοιπόν, εγώ ξέφευγα από την επίβλεψή της  για να «εξερευνήσω», τον διάδρομο, που στα παιδικά μου μάτια φαίνονταν σαν ταξίδι προς ένα… επικίνδυνο άγνωστο, η γιαγιά μου, μου φώναζε «Μην πας από εκεί θα έλθει ο Μπαμπούλας». Τελικά εγώ έκανα την σκανταλιά μου αλλά στην πορεία, δυστυχώς η ευτυχώς, δεν γνώρισα κανέναν Μπαμπούλα στις γωνιές αυτού του διαδρόμου.

 Από τον Bogeyman στους… Εξωγήινους

ALIEN: COVENANT

Έτσι εφόσον καμία επαφή τρίτου τύπου δεν ήταν εφικτή, είπα, αυτές τις μέρες να έχουμε μια … γλωσσική επαφή με την λέξη Μπαμπούλας. Η ελληνική  έννοια του Μπαμπούλα είναι, κατά κοινή παραδοχή, η γλωσσική και νοητική μεταφορά της αγγλικής λέξης Bogeyman, (Boogeyman στην γνωστή αμερικάνικη εκδοχή της). Και εννοεί εκείνην την τρομερή και φοβερή, απρόσωπη φιγούρα που κρύβεται κάτω από το κρεβάτι, πίσω από τις πόρτες της μισάνοιχτης ντουλάπας, στα σκοτεινά κελάρια και τα υπόγεια, στη θολή ομίχλη της νύχτας και τελικά στα απύθμενα βάθη του ανθρώπινου υποσυνειδήτου. Ο Μπαμπούλας είναι το Α και το Ω του φόβου του ανθρώπου για τη θέση του στην τροφική αλυσίδα (αλλά αυτό είναι άλλο θέμα που θέλει και άλλη ανάλυση).  Αυτή η τρομακτική και δαιμονιώδης φιγούρα είναι το απόγειο της αναγνώρισης της αδυναμίας μας μπροστά στον φόβο του αναπόφευκτου και ο τρόμος του αγνώστου.

Για την αγγλική λέξη Bogeyman υπάρχουν διάφορες ετυμολογικές θεωρίες, όλες το ίδιο ενδιαφέρουσες. Θα αναφέρω  αυτές που συνδέουν εννοιολογικά και νοητικά την αγγλική έννοια με την αντίστοιχη ελληνική που θα δούμε παρακάτω. Μία θεωρία θέλει  την λέξη να προέρχεται από την αγγλική γλώσσα του 14ου αιώνα και συγκεκριμένα να έχει καταγωγή από την λέξη Bogge ή Bugge που σημαίνει  το ξωτικό, το φάντασμα. Παράλληλα, τόσο η λέξη Bugge όσο και η λέξη Bogeyman, (και η σύγχρονη λέξη Bug, που σημαίνει το έντομο, το ζουζούνι), συνδέονται με τη γερμανική λέξη Bogge.

Στη Σκωτία συναντάμε τη λέξη Bogill που μεταφράζεται ως Γκόμπλιν και στην Ουαλία τη λέξη bwg που μεταφράζεται ως φάντασμα, (με προφορά μπουγκ ή μπαγκ με κλειστό άλφα). Και όλα σημαίνουν το τρομακτικό πλάσμα που εννοούμε ως Μπαμπούλα και πιθανόν συνδέονται σοβαρά με τη λέξη έντομο!

Την συγγένεια της λέξης Bug με τα φαντάσματα και τον τρόμο την συναντάμε έντονα και στο  έργο του Σαίξπηρ. Συγκεκριμένα στον Άμλετ, πράξη πέντε, σκηνή δύο, λέει ο ίδιος ο Άμλετ στον Οράτιο

«With—ho!—such bugs and goblins in my life».

Τα bugs εδώ παίρνουν την έννοια του φαντάσματος, του τρομακτικού ξωτικού, εκείνου που γεννά φόβο και συμφορά στη ζωή του τραγικού ήρωα.

Είναι άραγε τυχαίο που ο μεγάλος σκηνοθέτης, παραγωγός και animator Tim Burton, o μάστορας του Dark Fantasy Animation, στο  γνωστό σε όλους μας, animated musical «Nightmare before Christmas» (Ο Εφιάλτης Των Χριστουγέννων, 1993), ο φοβερός  Oogie Boogie, ήταν ένας αηδιαστικός σάκος, παραγεμισμένος με bugs; Με ζωύφια, σκουλήκια και μαμούνια; Ο φόβος των εντόμων, των αρθροπόδων και των σκουληκιών είναι αρχετυπικός, αρχέγονος, γιατί συνδέεται με τη σήψη και το θάνατο. Αν κάποιος μελετήσει λίγο τα λόγια της κηδείας, στην ανατολική παράδοση, θα βρει τη φράση

«Ο άνθρωπος είναι γυμνά οστά, βρώμα των σκουληκιών και δυσωδία».

Ο ίδιος φόβος συνδέεται επίσης με την καταστροφή των  καλλιεργειών, με τη μεταφορά ασθενειών, έχει περάσει ακόμα και στη θρησκευτική παράδοση. Μία από τις πληγές του Φαραώ ήταν η επέλαση των ακρίδων. Η κόλαση πολλές φορές παρουσιάζεται σαν ακοίμητο σκουλήκι.

Out—out are the lights—out all!
   And, over each quivering form,
The curtain, a funeral pall,
   Comes down with the rush of a storm,
While the angels, all pallid and wan,
   Uprising, unveiling, affirm
That the play is the tragedy, “Man,”
   And its hero, the Conqueror Worm.
The Conqueror Worm BY EDGAR ALLAN POE

Αλλά και στην  αρχαία Αιγυπτιακή θρησκεία  βλέπουμε πολλούς μύθους που αφορούν τα έντομα.  Στην Αρχαία Ελλάδα, εκτός των άλλων, έχουμε και το μύθο των Μυρμιδόνων. Μια πολεμική στρατιά που δημιουργήθηκε από τα… μυρμήγκια. Ο Δίας, ως ο παντοδύναμος πατέρας των θεών, μεταμόρφωσε τα μυρμήγκια που υπήρχαν μέσα σε ένα σάπιο κορμό δέντρου σε πολεμιστές, οι οποίοι πολέμησαν στην… Τροία!

Είναι άραγε, επίσης, τυχαίο που στη σύγχρονη εποχή, στη μεγάλη οθόνη, αλλά και στην αντίστοιχη λογοτεχνία, τα περισσότερα σενάρια με εξωγήινους τους περιγράφουν εντομοειδείς  ή με συμπεριφορά εντόμου;

Στην Αμερικάνικης παραγωγής ταινία επιστημονικής φαντασίας Ημέρα Ανεξαρτησίας (Independence Day), του σεναριογράφου και σκηνοθέτη Ρόλαντ Έμεριχ, οι εξωγήινοι εμφανίζουν συμπεριφορά εντόμων, τα οποία κινούνται μέσω των εντολών της βασίλισσάς τους.

Σχεδόν το ίδιο συμβαίνει και στην, πασίγνωστη και cult, πλέον, σειρά ταινιών “Allien”.  Ακόμα και στην κωμική ταινία, Men In Black, ο εξωγήινος εχθρός της τελικής σκηνής ήταν μία τεράστια, σιχαμερή και επιθετική… κατσαρίδα! ( σ.τ.α: welcome to my nightmare!).

Αυτά είναι μόνο μερικά, ενδεικτικά παραδείγματα της μεταγραφής του φόβου των εντόμων σε φόβο για αυτό που μπορεί να κρύβουν τα μακρινά αστέρια της διαστημικής θάλασσας (βέβαια, σας είπα αυτή η φάση σηκώνει πολλές ερμηνείες απλά αναφέρω τους δικούς μου γλωσσικο-νοητικούς συνειρμούς). Σε κάθε περίπτωση ο φόβος αυτός που περιγράφουμε εδώ είναι τόσο αρχαίος όσο και ο φόβος του θανάτου και συνδέεται με την επιβίωση του ανθρώπινου είδους σε ένα πλανήτη, που η φύση μπορεί από τη μία να γίνει φιλόστοργη μητέρα και από την άλλη να πάρει το ρόλο εκείνης της κακοποιητικής σκύλας που σπέρνει τον τρόμο και το θάνατο.

Ο Ελληνικός Μπαμπούλας…

Συνήθως στην Ελλάδα και στην Ελληνική ύπαιθρο η πιο κοινή φοβέρα των μεγάλων προς τα παιδιά, ήταν το «θα σε πάρει ο Αράπης». Ο Αράπης είναι ένα στοιχειό της λαογραφικής παράδοσης, θολό, μαύρο, σχεδόν άμορφο και άραχλο και μαζί με τη λάμια και τη Μορμώ, τη Γελλώ και την Έμπουσα, είναι ότι πιο κοντά στην παράδοση του Μπαμπούλα! (Ο Αράπης το δεύτερο φόβητρο στην φαρέτρα της Γιαγιάς μου, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία άλλου άρθρου). Όμως το θέμα μας εδώ είναι η λέξη Μπαμπούλας και μια και την είδαμε στα Αγγλικά, ας δούμε τι γίνεται και στα Ελληνικά.

Ψάχνοντας κανείς στα ετυμολογικά λεξικά θα βρει διάφορες ερμηνείες, μερικές από αυτές  είναι εντελώς εκτός πραγματικότητας και άλλες έχουν αρκετό σημειολογικό ενδιαφέρον.  Μία από αυτές αναφέρει ότι ίσως η λέξη να είναι χρησιδάνειο από την Σλαβική γλώσσα και συγκεκριμένα να προέρχεται  από τη λέξη Μπάμπω, την ηλικιωμένη γυναικά. Η γραμμή ερμηνείας που μου έκανε εντύπωση είναι αυτή που συνδέει τη λέξη Μπαμπούλας πάλι με τα έντομα, το ίδιο όπως και στην Αγγλική.

Λέγεται λοιπόν ότι η λέξη Μπαμπούλας, ή αλλιώς Μπάμπουλας ή Μπούμπουλας, προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη Βομβυλιός ή Βομβυλός (γένος δίπτερων εντόμων της οικογένειας Bombyliidae) και σημαίνει “το θορυβώδες έντομο”. Οι εκφραστές αυτής της άποψης πιστεύουν λοιπόν ότι η λέξη Μπαμπούλας συνδέεται κατά κάποιο τρόπο με τη ρίζα της λέξης που περιγράφει τον Μπάμπουρα, το γνωστό μας έντομο.

Διανοητικό simulacra; Παιχνίδι του μυαλού; Γονιαδιακή μνήμη; Ποιος ξέρει, εγώ απλά μοιράστηκα μαζί σας ένα μου ταξίδι στη θάλασσα μίας τρομακτικής λέξης, μιας λέξης που φοβέρισε γενιές και γενιές παιδιών. Μιας έννοιας που έχει γίνει ένα από τα σύμβολα της λαογραφικής παράδοσης της υπαίθρου.  Άλλωστε ακόμα και τώρα που είμαστε κλεισμένοι στα κουτιά των σύγχρονων μεγαλουπόλεων ο Μπαμπούλας συνεχίζει να υπάρχει, έστω και με άλλες  μορφές, κρυμμένος σε άλλες λέξεις, χρησιμοποιώντας άλλες φοβέρες, άλλα σχήματα τρόμου. Και αυτό γιατί ο Μπαμπούλας κρύβεται μέσα στους άμορφους, αρχέγονους φόβους μας…. Το ταξίδι συνεχίζεται.

*Bonus: The Boogeyman by Stephen King

Εις το επανιδείν

προτεινουμε επίσης

1 comment

Peter Vlahakis 19 Αυγούστου 2018 - 3:57 ΠΜ

Λοιπόν,
Ο άνθρωπος “λέει” στη ΓΗ κατέβηκε με τύρβη, μεγάλη Βοή, το Β υποδειλώνει Ενεργια βαβούρα εξ’ ου και η Βαβυλώνα η’, η Βαβυλωνία αλλά αυτό βαιβεα εγεινε τουλάχιστον εικοσει χιλιάδες χρόνια πριν, όμως, τη Γη τη λένε και Βάβω επίσης από τη Βαβούρα,
Το ηλικιωμένο άτομο επίσης το παρομοιάζωμαι με “Βάβω” (Άνδρας η γυναίκα) οι σλάβοι ακόμα λένε ΒΑΒΩ τη γιαγιά τους και εμείς Βαβούλα (Μπαμπούλα) τον πολύ ηλικιωμένο άνθρωπο που πάνω του είναι φανερά τα σημίδια του χρόνου…!
Με’αυτό βρήκαμε να κρατούμε τα παιδιά κάπως σε πειθαρχία

Reply

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά