Ντάντε Αλιγκιέρι: Ο ποιητής της Κόλασης

by Γιώργος Τρίγκας

“Hope not ever to see Heaven. I have come to lead you to the
other shore; into eternal darkness; into fire and into ice.”

Dante Alighieri, Inferno
Dante Alighieri, 1265 – 1321

Σύμφωνα με τη λογοτεχνική παράδοση, ο Φλωρεντινός ποιητής Ντάντε Αλιγκιέρι (Dante Alighieri, 1265 – 1321) θεωρείται ο σημαντικότερος λογοτέχνης που μπορεί να καθίσει δίπλα στον Όμηρο. Ο λόγος εντοπίζεται στο γεγονός ότι οι ιδέες του επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη του κόσμου των γραμμάτων στην Ευρώπη. Στην Ιταλία συγκεκριμένα, αποκαλείται πλέον ως Padre Dante (Πατέρας Δάντης), επειδή θεμελίωσε όχι μόνο τη δημώδη ιταλική γλώσσα, αλλά γενικότερα την ιταλική κοινή συνείδηση. Πολυγραφότατος, δεν περιορίστηκε αποκλειστικά στην ποίηση, αλλά μελετώντας το σύνολο του συγγραφικού του έργου, θα παρατηρήσουμε τα σημαντικά του σχόλια πάνω στη πολιτική και στη θρησκεία. Το σημαντικότερό του δημιούργημα είναι τo έργο του Commedia, δηλαδή Κωμωδία, γραμμένο στα τέλη του Μεσαίωνα. Το συγκεκριμένο έργο άσκησε τεράστια επίδραση στους διανοούμενους της εποχής του, με αποτέλεσμα να μείνει γνωστό στα ευρωπαϊκά γράμματα με τον τίτλο Θεία κωμωδία. Το ποίημα αυτό, πιστό στο κλίμα της εποχής (εσχατολογικός λόγος), αποτελείται από 15.000 στίχους σε ενδεκασύλλαβο και παρουσιάζει την περιπλάνηση ενός ανθρώπου στα 3 μεταθανάτια βασίλεια (Κόλαση – Καθαρτήριο – Παράδεισο) του χριστιανικού υπερπέραν. Από τους πρώτους στίχους, ο αναγνώστης προϊδεάζεται ότι το έργο αυτό διαθέτει τέτοιο λογοτεχνικό βάθος που όμοιό του δεν έχει υπάρξει στο παρελθόν και δεν μπορεί να κατηγοριοποιηθεί. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για μια αλληγορία ως προς τον ορθό τρόπο λειτουργίας των θεσμών της αυτοκρατορίας και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Ο ποιητής T.S. Eliot (1888-1965) μελέτησε εκτενώς το έργο του Δάντη και, βασιζόμενος στις παρατηρήσεις του ιστορικού Jacob Burckhardt (1818- 1897), σημειώνει χαρακτηριστικά ότι με τη «Θεία Κωμωδία» έκλεισε οριστικά η πύλη του σκοτεινού Μεσαίωνα και άνοιξε αυτή της Αναγέννησης.        

Ο Δάντης έδειξε από μικρή ηλικία κλίση προς τα γράμματα. Λόγω της αριστοκρατικής καταγωγής του, είχε το προνόμιο να λάβει μια πολύ καλή εκπαίδευση (ένας από τους δασκάλους του ήταν ο Μπρουνέτο Λατίνι). Με αυτό τον τρόπο, μελέτησε ολόκληρη τη λατινική γραμματεία, ενώ παράλληλα ήταν σε μεγάλο βαθμό εξοικειωμένος με την αρχαία ελληνική βιβλιογραφία. Επειδή όμως έζησε σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών, ο Δάντης, εκτός από ποιητής, υπήρξε πολιτικός και στρατιωτικός. Λόγω της συμμετοχής στα πολιτικά δρώμενα της πόλης του, εξορίστηκε τελικά από την γενέθλιά πόλη του, τη Φλωρεντία, και περιπλανήθηκε μέχρι το τέλος της ζωής του στις αυλές ευγενών των σημαντικότερων ιταλικών πόλεων.  

Ο δρόμος της εξορίας επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την ψυχολογία του Δάντη. Οριστικά εξορισμένος, βρισκόταν μακριά από τα αγαπημένα του άτομα. Ταυτόχρονα, η σκιά της ήττας του μονάρχη Ερρίκου Ζ’ έπεφτε ακόμη βαριά στις εξελίξεις των εσωτερικών υποθέσεων των ιταλικών πόλεων. Με βάση τα παραπάνω γεγονότα, καταλαβαίνουμε ότι ο Δάντης μάλλον έκανε αρνητικές σκέψεις τόσο για τον εαυτό του, όσο και για το μέλλον των συμπολιτών του. Λαμβάνοντας κουράγιο από τους αγαπημένους του λογοτεχνικούς συγγραφείς (Όμηρο, Οράτιο και Οβίδιο) και με βάση τα σχόλια του Θωμά Ακινάτη στα αριστοτελικά «Ηθικά Νικομάχεια» στράφηκε προς τη δημιουργία ενός λογοτεχνικού έργου, διαφορετικού από τα προηγούμενα, με σκοπό την πνευματική αφύπνιση. Ο λόγος του όμως δεν ήταν ούτε κατεχοντικός (καθεστωτικός λόγος), ούτε χιλιαστικός (ανατρεπτικός λόγος). Η Κωμωδία επικεντρώνεται στις ικανότητες του ανθρώπου και στην ειρηνική λειτουργία μιας κοινωνίας. Μιλάει στον αναγνώστη με αλληγορική χροιά για την ιδέα της κάθαρσης και της μετάβασης του ανθρώπου στον κόσμο του πνεύματος. Ο ποιητής θεωρούσε ότι για να απαλλαγεί η ανθρωπότητα από την πλεονεξία της και να δημιουργηθεί ένας καινούργιος κόσμος, έπρεπε μέσα στο χριστιανικό όραμα να ενταχθούν και οι αρετές της αρχαίας σοφίας.      

Κατά τη γνώμη μου η περιπλάνηση στο ζοφερό βασίλειο της Κόλασης είναι το πιο σημαντικό μέρος της Κωμωδίας. Το πρώτο βασίλειο περιλάμβανε τη χριστιανική θεώρηση των διάφορων αμαρτημάτων και τις ποινές του, έχοντας παράλληλα πολλές αριστοτελικές καταβολές. Ο Δάντης φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τον εαυτό του και τα λάθη που έκανε στην επίγεια ζωή. Δείχνει ξεκάθαρα την κατάσταση των ψυχών μετά τον θάνατο.

Η αφετηρία δημιουργίας των τριάντα τεσσάρων ασμάτων συνέβη κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα του 1300, το ιερό έτος Μεγάλου Ιωβηλαίου. Ο Δάντης επηρεασμένος από την αρχιτεκτονική της Λούκκα με τους ομόκεντρους κύκλους της και το εντυπωσιακό φυσικό τοπίο της περιοχής, έγραψε το προσχέδιο της Κόλασης, σύμφωνα με τη δομή του γαλλικού ιπποτικού μυθιστορήματος. Φαντάστηκε την κάθοδο προς τον κόσμο των σκιών ως μια χοάνη, μια αντεστραμμένη κυκλική πυραμίδα, τοποθετημένη μέσα στα έγκατα της γης, όπως απεικονιζόταν στις τοιχογραφίες των εκκλησιών, γεμάτη όμως διάφορους πολιτικούς και κοινωνικούς συμβολισμούς.     

Ο Δάντης εισέρχεται στην Κόλαση –όπου η επιγραφή της πύλης αναγγέλλει τον «αιώνιο πόνο» μαζί με τον Λατίνο ποιητή Βιργίλιο. Η επιλογή του δημιουργού της Αινειάδας δεν είναι τυχαία. Συμβολίζει την αρχαία σοφία και τις ανθρώπινες αρετές που πρέπει να έχει ένας έντιμος άνθρωπος. Ο Βιργίλιος δίνει την ηθική δύναμη και το κουράγιο που χρειάζεται ο Φλωρεντινός ποιητής σε δύσκολες στιγμές για να αντέξει τη δύσκολη πορεία. Στον κόσμο της Κόλασης μπλέκεται αριστοτεχνικά το ανθρώπινο με το θείο, το συγκεκριμένο με το αφηρημένο. Μέσα εκεί, σε αυτό το μεγάλο και αποκαλυπτικό ταξίδι, οι κολασμένοι βασανίζονται αιώνια σύμφωνα με τις αμαρτίες του καθενός. Οι δύο άνδρες έρχονται αντιμέτωποι ακόμη και με αγαπημένα ή διάσημα πρόσωπα. Κάποια στιγμή, δίπλα στον φτωχό Ιούδα, προβάλει και ο επιφανής ευγενής Βρούτος, δείχνοντας ξεκάθαρα με αυτό τον τρόπο ότι μπροστά στις αιώνιες φλόγες ή πάγο, όλοι οι αμαρτωλοί είναι ίσοι μεταξύ τους. Επίσης, οι δύο άνδρες συναντούν τον Οδυσσέα, καταλαβαίνοντας ότι ούτε ο γνωστός πολυμήχανος ήρωας δεν μπόρεσε να ξεφύγει τελικά από την αιώνια καταδίκη, λόγω των σφαλμάτων του. Η Κόλαση είναι το μέρος αυτό που φαίνονται ξεκάθαρα οι συνέπειες των ανθρώπινων λαθών.

Η κατάβαση όμως προς την άβυσσο, παρακολουθώντας τα φρικτά μαρτύρια των κολασμένων, όσο τρομακτικά κι αν είναι, δεν έχουν σκοπό να αποτρέψουν τους ανθρώπους από τα σφάλματα. Ο Δάντης βάζει τον κάθε άνθρωπο αντιμέτωπο με τις ατομικές του πράξεις. Κάθε άνθρωπος διαβαίνει το δικό του μονοπάτι όχι μόνο στον επίγειο κόσμο, αλλά και στην επόμενη ζωή. Με αυτό τον τρόπο θέλει να μας δείξει ότι κάθε άνθρωπος είναι ξεχωριστός. Κάθε απόφαση που λαμβάνει, ακολουθείται από την ευθύνη απέναντι στον εαυτό του και στο κοινωνικό σύνολο. Οι ποινές των πράξεων φανερώνουν το ποσοστό της αδυναμίας που κρύβει μέσα του, αφού δίχως τη σοφία, πράττει μονίμως ηθικής φύσεως λάθη. Παρουσιάζει τον άνθρωπο να ασκεί ελεύθερα τη βούλησή του και να γίνεται άξιος ή να τιμωρείται από τη θεία δικαιοσύνη. Αυτός είναι ο κύριος λόγος που η κατάβαση στη Κόλαση δεν είναι ούτε άσμα, ούτε έπος, ούτε τραγωδία. Δεν αφορά το θεϊκό μεγαλείο. Κατά τον ποιητή, κάθε άτομο κρύβει μέσα του έναν ήρωα, ο οποίος οφείλει στον εαυτό του να καλλιεργεί τις αρετές του με σύνεση και κατά τη συμμετοχή του στα κοινά της πόλης του να εφαρμόζει ηθικά τους νόμους της. Το άστρο της εποχή της Αναγέννησης μόλις είχε λάμψει.   


Βιβλιογραφία

  1. Jacqueline Risset – Δάντης: Μια βιογραφία, εκδόσεις Ίνδικτος, 2004.
  2. Francesco Flamini – Ιστορία της ιταλικής λογοτεχνίας, εκδόσεις Νίκας, 2009.
  3. Αντώνης Λιάκος – Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία: Οι μεταμορφώσεις ης ιστορικής συνείδησης, εκδόσεις Πόλις, 2011.                

Κατεβάστε σε δίγλωσση έκδοση (ιταλικά – αγγλικά) ολόκληρο το έργο του Δάντη “Θεία Κωμωδία” από εδώ: oll.libertyfund.org

Το άρθρο ντύνουν οι εικονογραφήσεις του Gustave Doré για την έκδοση του “Inferno” το 1857.

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά