“Ο Αόρατος Άνθρωπος” του H. G. Wells μέσα από τη μετάφραση του Α. Παπαδιαμάντη

by Γιώργος Σκαγιάκος

Old Peter vanished like a shot, put then – his suit of clothes did not!”

The Perils of Invisibility, The Bad Ballads – W.S. Gilbert
Ε. Γ. Γουέλς, Ο Αόρατος
H. G. Wells – The Invisible Man (1897)
Μετάφραση: Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Εκδόσεις Κίχλη (2010, Α΄ανατύπωση)
Εικόνα από books-music.gr

Το Iping είναι μια μικρή ήσυχη πόλη, του Δυτικού Sussex της Μεγάλης Βρετανίας. Την εποχή των γεγονότων που περιγράφει ο H. G. Wells, oι κάτοικοι  δεν πρέπει να ξεπερνούν τους τετρακόσιους πενήντα. Έτσι είναι σίγουρο πως καθετί νέο στο χωριό είναι άξιο περιέργειας και παρατήρησης, ιδιαίτερα, όταν ένα πρωινό και εν μέσω μιας χιονοθύελλας, ένας ταξιδιώτης καταφθάνει στο λιτό πανδοχείο της πόλης, το ενδιαφέρον των ντόπιων δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο για να ξυπνήσει, πόσο μάλλον αφού πρόκειται για έναν “αλλόκοτο οδοιπόρο”.

‘Όντας μοναχικός, ιδιόρρυθμος και απότομος χαρακτήρας, ο άγνωστος απομονώνεται στο δωμάτιό του, επιδιδόμενος σε κάποιου είδους επιστημονικά πειράματα. Τις σπάνιες φορές που αφήνει το δωμάτιό του, οι κάτοικοι της πόλης τον βλέπουν να κυκλοφορεί ντυμένος βαριά και με το πρόσωπό του τυλιγμένο με επιδέσμους. Οι χωρικοί ξεκινούν να γίνονται περισσότερο αδιάκριτοι -και ενοχλητικοί- προκειμένου να μάθουν το μυστικό του ξένου.

Όταν αυτό τελικά συμβαίνει και αποκαλύπτεται ότι ο Griffin μέσω των επιστημονικών -και ίσως παράτολμων- πειραματισμών του κατάφερε να γίνει αόρατος, η κόλαση ξεσπά στο ήσυχο χωριό.

Iping.
So there remained a coat of blue,
A vest and double eyeglass too, His tail, his shoes, his socks as well,
His pair of – no, I must not tell.”
                                                 

The Perils of Invisibility
The Bad Ballads – W. S. Gilbert

Η αρχική μορφή του “Αόρατου” ήταν ένα διήγημα με τίτλο “The Man at the Coach and Horses” που όμως η τελική του μορφή δεν ικανοποίησε τον Wells. Χρειαζόταν κάτι πιο δυνατό για να διηγηθεί τη σύγχρονη εκδοχή του Γύγη που, κατά τη διήγηση του Γλαύκωνα στο δεύτερο βιβλίο της “Πολιτείας” του Πλάτωνα,  θα τριγυρνούσε αόρατος ανάμεσα στους ανθρώπους κατέχοντας θεϊκές δυνάμεις. Το “μέσο” έπρεπε να είναι κάτι πιο σύγχρονο από ένα δακτυλίδι που θα του έδινε αυτές τις δυνάμεις, και κατά το τέλος της Βικτωριανής εποχής, τίποτε δεν ήταν πιο δυνατό και ταυτόχρονα πιο σκοτεινό από την Επιστήμη και, πιο συγκεκριμένα, από τους τρόπους -πρακτικούς και ηθικούς- με τους οποίους οι ερευνητές προσπαθούσαν να υπερκεράσουν τις δυσκολίες για να φτάσουν σ’ εκείνο που οι ίδιοι θεωρούσαν “επιθυμητό αποτέλεσμα”.

Όπως σχεδόν ένα αιώνα νωρίτερα οι πρώιμες -προχωρημένες για την εποχή- ανακαλύψεις του Luigi Galvani ( 1737-1798) στάθηκαν σαν κύρια επιρροή για τον “Frankenstein” της Mary Shelley, έτσι και τότε, την εποχή που ο “Αόρατος” γράφεται -αλλά και σήμερα ακόμη- η πειραματική επιστημονική έρευνα γεννά ερωτήματα. 

H. G. Wells

Η επιστημονική βάση πάνω στην οποία ο συγγραφέας στηρίζει την ιδέα του έχει δύο σκέλη που, για την εποχή, αποτελούν νέες ανακαλύψεις για την επιστημονική κοινότητα. Το πρώτο σκέλος έχει να κάνει με τον δείκτη διάθλασης, και είναι το μέγεθος με το όποιο εκφράζουμε την ταχύτητα με την όποια το φως “τρέχει” καθώς διασχίζει ένα αντικείμενο σε σχέση με την ταχύτητα που έχει το φως όταν διασχίζει το κενό. Αν, λοιπόν, με κάποιο τρόπο, μετατρέψουμε την ταχύτητα του φωτός που πέφτει πάνω μας (ας γίνουμε εμείς το αντικείμενο), σε εκείνη την ταχύτητα που έχει όταν διασχίζει το κενό, τότε εμείς θα φαινόμαστε στους υπολοίπους όπως ακριβώς φαίνεται το κενό. Δηλαδή δεν φαίνεται. Δηλαδή είναι αόρατο. Αλλά ακόμη κι αν αυτό ακούγεται θεωρητικά πιθανό, λείπει ο τρόπος με τον οποίο θα μετατρέψουμε τον δείκτη διάθλασης.

Το προηγούμενο έτος της έκδοσης του “Αόρατου”, ο Wilhelm Rontgen (1845-1923) κάνει την πρώτη ακτινογραφία στο χέρι της συζύγου του, εγκαινιάζοντας την εποχή της ακτινολογίας. Αν και ο ήρωας του Wells, o Griffin, δηλώνει κατηγορηματικά ότι η ανακάλυψή του δεν έχει καμιά σχέση με τις ακτίνες Rontgen, ο τρόπος με τον οποίο διεξάγει τα πειράματά του δεν έχει πολλές διαφορές με τον τρόπο που ο Rontgen έφτασε στην ανακάλυψή του. Έτσι, το δεύτερο σκέλος -ο τρόπος για να μετατρέψουμε την ταχύτητα- που αναζητούσε ο Wells, είναι οι ακτίνες.

Όσο μακρινός, και ίσως δυσπρόσιτος, φαντάζει ο Πλάτωνας με τον Γύγη και το Δακτυλίδι του, όσο “μουσικός” κι αν φαίνεται ο Alberich των Nibelungen από την όπερα του Wagner, αποτελούν τις κύριες επιρροές του Wells ο οποίος, χρησιμοποιώντας “νέα υλικά”, και αφού προσθέσει μερικά κλασικά συστατικά στη συνταγή του, όπως ο Γοτθικός τρόμος,  συνθέτει ένα νεωτεριστικό είδος για τη Λογοτεχνία: την επιστημονική φαντασία. Δεν μένει όμως εκεί.

Μέσα από τον “Αόρατο”, ο Wells πραγματεύεται τη θέση που κατέχει ο επιστήμονας στον κόσμο αλλά μαζί με αυτόν μελετά τις μεθόδους και τις αξίες της επιστημονικής έρευνας. Ακόμη και η δομή του μυθιστορήματος θυμίζει επιστημονική δημοσίευση, αφού στο πρώτο μέρος του οι χωρικοί, που προσπαθούν ν’ ανακαλύψουν το μυστικό, χρησιμοποιούν διαφορετικούς τρόπους αιτιολόγησης και προσέγγισης, αφού ο Griffin και η “αορατότητα” αντιπροσωπεύουν το άγνωστο.

Στο δεύτερο μέρος, και ενώ τα γεγονότα έχουν ήδη εδραιωθεί, η προσοχή εστιάζεται στην εκτίμηση αυτών των συμβάντων αλλά και των επιπτώσεών τους, αφού οι χωρικοί, στη διαρκή προσπάθειά τους να ξεδιπλώσουν το μυστήριο, έρχονται σε αντιπαραβολή με τις επίπονες διαδικασίες της επιστημονικής έρευνας. Όπως θα περίμενε κάποιος, οι αντιδράσεις τους στα γεγονότα -αν εξαιρεθούν οι χιουμοριστικές έως κωμικές στιγμές- τείνουν, στην καλύτερη περίπτωση, να καλύπτονται πίσω από τη δεισιδαιμονία και τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό,  αφού τα “πιστεύω” τους προκαλούνται από καταστάσεις που βρίσκονται εκτός της γνώσης και της εμπειρίας τους.

Όμως αυτή είναι η μια πλευρά του νομίσματος, αφού ο Griffin και η “αορατότητά” του είναι μια συμβολική μεταφορά που δείχνει ότι ως επιστήμονας δεν έχει κανένα κοινωνικό status. Έτσι διαλέγει να απομονωθεί από την κοινωνία, για το καλό της επιστημονικής του προσπάθειας. Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά σ’ ένα κυνήγι μιας επιστημονικής ανακάλυψης που απαιτεί την απόλυτη συγκέντρωση του ερευνητή σε όλους τους τομείς, πράγμα που η κοινωνία δεν δείχνει πρόθυμη να δεχτεί και να υποστηρίξει.

Οι αξίες του Griffin προέρχονται από τη γνώση μέσω της έρευνας. Τα ευρήματά του παρεξηγούνται. Το αποτέλεσμα των ερευνών του δεν γίνεται ν’ αξιολογηθεί όπως πρέπει από τους “απλούς” ανθρώπους, αφού η επαφή επιστήμονα – κοινωνίας και οτιδήποτε μοιράζονταν μεταξύ τους, έχει χαθεί ήδη. 

Μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας που συνδυάζοντας στοιχεία μυστηρίου και τρόμου, δεν κάνει τίποτε λιγότερο από το να εξετάσει τα όρια της επιστήμης και της τεχνολογίας.

Εκλεκτικές συγγένειες

“Τον είδα σκυμμένον ώρας ολόκληρας εις γραφεία εφημερίδων, να μεταφράζει άρθρα, μυθιστορήματα, ειδήσεις, τηλεγραφήματα, χαμένον πάντα πίσω από ένα βουνόν αγγλικών εφημερίδων, περιοδικών και βιβλίων”.

Παύλος Νιρβάνας, 1906

Το έργο “Τhe Invisible Man” δημοσιεύτηκε το καλοκαίρι του 1897 σε συνέχειες στο εβδομαδιαίο περιοδικό Pearson’s Weekly. Tον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους εκδόθηκε σε μορφή βιβλίου, ενώ τον Νοέμβριο βγήκε η Αμερικάνικη έκδοση. Τον ίδιο μήνα στη Βρετανία κυκλοφόρησε η δεύτερη έκδοση, περιλαμβάνοντας τον επίλογο που δεν υπήρχε στην αρχική δημοσίευση αλλά ούτε στην πρώτη έκδοση. Όπως αναφέρεται στο κατατοπιστικό σημείωμα των επιμελητών, εκτός από τον επίλογο υπήρχαν σημαντικές διαφορές και στο κείμενο, αφού ο Wells αναθεώρησε πολλά σημεία της αφήγησης. Αυτή η έκδοση μεταφράζεται και γίνεται η πρώτη γαλλική έκδοση του Invisible Man.

Τέσσερα μόλις χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του “Αόρατου”, η εφημερίδα “Άστυ”, δημοσιεύει σε συνέχειες την ανυπόγραφη μετάφραση του έργου. Φαντάζει σαν το κυνήγι του θησαυρού, να αναζητήσει κάποιος στοιχεία που θα μπορούν να αποτελούν τεκμήρια για να αποδοθεί το έργο στον μεταφραστή του, όμως μέσα από μια διαδικασία επίπονης έρευνας, ο φιλόλογος Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος καταφέρνει αρχικά να ανακαλύψει το μυθιστόρημα, αλλά και να αποδώσει στη συνέχεια τη μετάφραση στον κάτοχό της.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης ήταν γνώστης της αγγλικής και μετέφραζε απ’ευθείας από αυτήν στα ελληνικά. Η εργασία του για άλλες εφημερίδες ως “μεταφραστής εκ του αγγλικού” είναι γνωστή. Όμως η αλλαγή της επαγγελματικής στέγης -αν μπορεί να ειπωθεί κάτι τέτοιο- τον φέρνει σε μια εφημερίδα που έχει στην κατοχή της γαλλικές εκδόσεις και αυτές δίνει προς μετάφραση στους μεταφραστές της.

Υπάρχουν πολλά τεκμήρια που συνάδουν στο γεγονός ότι ο Παπαδιαμάντης ακολούθησε τη γαλλική μετάφραση.  Χωρίς να λείπουν οι “αστοχίες” τόσο στο γαλλικό κείμενο όσο και στο μεταφρασμένο, ο “κοσμοκαλόγερος” φαίνεται πως διαβλέπει ομοιότητες μεταξύ του ίδιου και του συγγραφέα αλλά και μεταξύ εκείνου και του ήρωα.  Ο βίος του Παπαδιαμάντη είναι τόσο μοναχικός όσο και του Griffin. Οι λόγοι της απομόνωσης και των δύο έχουν στενή συγγένεια. Συγχρόνως, και οι στερήσεις του Παπαδιαμάντη μοιάζουν με τις στερήσεις του νέου συγγραφέα εκείνης της εποχής.

Μέσα από τη λιτή γλώσσα και την παράξενη καθαρεύουσα, η ιστορία του “Αόρατου” περνά εύκολα στο αναγνωστικό κοινό, θέτοντας ένα μικρό λιθαράκι στο οικοδόμημα που λέγεται Λογοτεχνία του Φανταστικού και που στα χρόνια που ακολούθησαν έγινε σημαντικό εκφραστικό μέσο σε αιώνια ερωτήματα. Ίσως πάλι, οι βάσεις για την “ταραγμένη ψυχή” της Φραγκογιαννούς να μπήκαν εκείνη την περίοδο και ο Griffin να είναι το alter ego του χαρακτήρα της “Φόνισσας”.

«Ξεκούμβωτα τώρα και υποστηριζόμενα από σώμα αόρατον,
όλα τα ενδύματά του έμενον όρθια,
με μίαν στάσιν των γρόνθων ερειδομένων επί των ισχίων»

Cover art: Invisible Man by NoRuLLa.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά