Ο Matthias Grunewald και το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ

Το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ του Matthias Grunewald και η μάχη του Αγίου Αντωνίου με τους δαίμονες

Πιθανή αυτοπροσωπογραφία του Matthias Grunewald (περ. 1475-1528)

Ο Ματθίας (Μάτις) Γκρύνεβαλντ (Matthias Grunewald, πραγματικό όνομα Matthias Gothardt ή Neithardt ή Nithardt, περ. 1475-1528) ήταν Γερμανός αναγεννησιακός ζωγράφος που επικεντρώθηκε σε θρησκευτικά έργα και τιμάται ως οιωνεί άγιος από τη Λουθηρανική Εκκλησία. Επηρεάστηκε από το έργο του συγχρόνου και ομοεθνή του Albrecht Durer (1471 – 1528) καθώς και από την υστερογοτθική και την φλαμανδική ζωγραφική καλλιτεχνών όπως ο Hieronymus Bosch (περ. 1450- 1516). Ελάχιστα στοιχεία υπάρχουν για τη ζωή του και πολύ λίγα είναι τα σωζόμενα έργα που του αποδίδονται. Το σημαντικότερο απ’ αυτά είναι το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ (Le Retable d’Issenheim, 1515) που δημιουργήθηκε για την Αγία Τράπεζα της Μονής του Αγίου Αντωνίου στο Issenheim της Αλσατίας και σήμερα βρίσκεται στο Musée d’ Unterlinden της πόλης Colmar στη βορειοανατολική Γαλλία.

To Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ αποτελείται από τρία τμήματα στα οποία απεικονίζονται η Σταύρωση του Ιησού, ο Άγιος Αντώνιος, ο Άγιος Σεβαστιανός, η Αποκαθήλωση, η Παναγία με το Βρέφος, ο Ευαγγελισμός, η Ανάσταση, ο Άγιος Αντώνιος και ο Άγιος Παύλος στην έρημο και οι πειρασμοί του Αγίου Αντωνίου.

Ιησούς επί Ξύλου, λεπτομέρεια από το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ (Isenheim Altarpiece, c.1512-15) του Matthias Grünewald

Στους πίνακες αυτούς υπάρχουν στοιχεία ακραίου ρεαλισμού, όπως στην ωμή απεικόνιση του παραμορφωμένου σώματος του Σταυρωμένου Ιησού που αναγκάζει τον θεατή να συμμετάσχει στην οδύνη των Αγίων παθών. Με αυτόν τον τρόπο, ο Grunewald αποστασιοποιείται από τους αναγεννησιακούς καλλιτέχνες της εποχής του απορρίπτοντας την καλαισθησία και επιστρέφοντας στις αρχές της ύστερης μεσαιωνικής θρησκευτικής ζωγραφικής.

Λεπτομέρεια από το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ

Ταυτόχρονα, το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ θεωρήθηκε από πολλούς ένας προάγγελος του εξπρεσιονισμού του 20ου αιώνα, χρησιμοποιώντας έντονες χρωματικές και μορφολογικές αντιθέσεις που συνδυάζουν τον άμεσο ρεαλισμό με έναν προσωπικό υπερβατικό οραματισμό, όπως φαίνεται στην απεικόνιση της Ανάστασης και των αγγέλων.

Λεπτομέρεια από το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ

Οι Πειρασμοί του Αγίου Αντωνίου

Ακόμα εντυπωσιακότερο είναι το τμήμα που απεικονίζει τους Πειρασμούς του Αγίου Αντωνίου, όπου διακρίνεται καλύτερα η επιρροή του Hieronymus Bosch (Ο κήπος των επίγειων απολαύσεων). Εκεί, σε πρώτο επίπεδο, απεικονίζεται η επίθεση διαφόρων άγριων ζωόμορφων δαιμόνων, με τους οποίους προσωποποιούνται οι επτά θανάσιμες αμαρτίες, εναντίον του Αγίου Αντωνίου στην έρημο. Στο φόντο εμφανίζεται ένα γαλήνιο φωτεινό τοπίο με ευδιάκριτη τη θεϊκή παρουσία που μαρτυρά την τελική επικράτηση του Αγίου. Δίπλα στον Άγιο είναι ξαπλωμένος ένας δαίμονας με πρασινωπό δέρμα που δείχνει να υποφέρει και για πολλούς συμβολίζει τις ψυχικές ασθένειες. Με βάση αυτές τις ερμηνείες, οι δαίμονες ενσαρκώνουν τις σκέψεις του διαταραγμένου νου και είναι αξιοσημείωτο ότι αυτός ο πίνακας κοσμούσε τον τοίχο ενός ψυχιατρικού ιδρύματος, καθώς μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα καλύτερα παραδείγματα απεικονίσεων των ψυχικών διαταραχών στην τέχνη. Το έργο αυτό υπήρξε πηγή έμπνευσης για τον πίνακα του Francisco Goya (1746-1828) «Ο ύπνος της λογικής παράγει τέρατα», ενώ συνολικά το έργο του Grunewald επηρέασε αρκετούς μεταγενέστερους, όπως εξπρεσιονιστές του 20ου αιώνα σαν τον Jasper Johns (1930-).

Λεπτομέρεια από το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ, πηγή flickr.com

Μια πιο συγκεκριμένη θεώρηση περιγράφει την αρρωστημένη μορφή ως ένα παράδειγμα ασθενούς με προχωρημένο εργοτισμό που, έχοντας πιθανώς καταναλώσει μολυσμένη σίκαλη η οποία περιείχε τον μύκητα ερυσίβη (γνωστός και ως ergot), υποφέρει από δυνατούς σπασμούς, επιληπτικές κρίσεις και έντονες παραισθήσεις ανάλογες με αυτές που προκαλεί η χρήση LSD. Ο εργοτισμός ή «φωτιά του Αγίου Αντωνίου» ήταν μια ασθένεια ιδιαίτερη διαδεδομένη κατά τον μεσαίωνα που, στη σοβαρότερη εκδοχή της, μπορούσε να προκαλέσει γάγγραινα και απώλεια των άκρων. Έχει υποστηριχθεί ότι οι γυναίκες που κατηγορήθηκαν ως μάγισσες στο Σάλεμ της Μασσαχουσέτης είχαν καταναλώσει ερυσίβη.

Λεπτομέρεια από το Πολύπτυχο του Ίζενχαιμ

Ο Άγιος Αντώνιος και η μάχη με τους δαίμονες

Ο Μέγας Αντώνιος (περ. 251-356) είναι Άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας και θεμελιωτής του Μοναχισμού που έζησε ασκητικά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην έρημο της Αιγύπτου, περιορίζοντας στο ελάχιστο τις υλικές του ανάγκες. Είναι ο προστάτης των ψυχολογικά ασθενών και στη δυτική παράδοση όσων πάσχουν από δερματοπάθειες, των νεκροθαφτών, των καλαθοπλακτών και των ψηκτροποιών. Είναι επίσης ο ασκητής ο οποίος αναφέρεται συχνότερα στη μάχη του με δαιμονικές δυνάμεις, οι οποίες άλλοτε παρουσιάζονται μπροστά του με τη μορφή οργιαστικών συμπλεγμάτων γυμνών ανθρώπων, άλλοτε ως σκοτεινές παιδικές φιγούρες κι άλλοτε ως ζωόμορφα και τερατόμορφα πλάσματα. Σε μια απ’ αυτές τις επιθέσεις εναντίον του, οι δαίμονες παρουσιάστηκαν με μορφή άγριων ζώων- όπως βρυχώμενων λιονταριών, μαινόμενων ταύρων, ερπετών και σκορπιών- και ο Άγιος Αντώνιος τους απέκρουσε ατάραχος. Τον διάβολο τον περιέγραφε όπως ο Ιώβ:

«Λάμπουν τα μάτια του ως είδος εωσφόρου- σαν ήλιος χαραυγής. Από το στόμα του πηδούν λαμπάδες αναμμένες κι εκσφενδονίζονται φωτιάς κομμάτια, απ’ τα ρουθούνια του βγαίνει καπνός, όπως από καμίνι που σιγοκαίγεται με πυρακτωμένα κάρβουνα. Είναι η ψυχή του θράκα αναμμένη και φλόγα βγαίνει απ’ το στόμα του».

Η επίθεση των δαιμόνων εναντίον του Αγίου Αντωνίου έχει απεικονιστεί επανειλημμένα στη τέχνη. Εκτός του πίνακα του Grunewald, γνωστά είναι και τα αντίστοιχα έργα των Martin Schongauer (1445-1491), Michelangelo Buonarroti (1475-1564) και Hieronymus Bosch (περ. 1450-1516) που προηγήθηκαν καθώς και των Maerten de Vos (1532-1603), Jacques Callot (1592-1635) και Max Ernst (1891-1976) που ακολούθησαν.

ΠΗΓΕΣ

visual-arts-cork.com
gr.toluna.com
artmag.gr
sakisdb.blogspot.com
xartografos.wordpress.com
tssmarket.ru/el/elektronika
arxeion-politismou.gr
religious.gr
ekklisiaonline.gr

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά