Μια επιδημία ή/και πανδημία (αλλά γενικά θα αναφέρομαι σε πανδημίες από δω και κάτω) χαρακτηρίζεται από πολύ σοβαρές έως θανατηφόρες επιπτώσεις για τους ασθενείς, σε μια διευρυμένη έως παγκόσμια κλίμακα.

Οι ιστορίες με πανδημίες είναι ποικίλες. Θα μιλήσω σύντομα για το είδος και τις οδούς που μπορεί να ακολουθήσει κανείς θέλοντας να γράψει μια τέτοια ιστορία.

Πριν απ’ αυτό όμως, θεωρώ πως είναι σημαντικό να ανοιχτεί μια παρένθεση περί genre και να έχουμε μερικές πληροφορίες κατά νου.

Genre

Τι σημαίνει genre; Η λέξη χρησιμοποιείται για να περιγράψει το είδος, τον τύπο ή την κατηγορία μιας τέχνης. Όσον αφορά τη λογοτεχνία και το σημερινό κείμενο, θα χρησιμοποιώ τη λέξη είδος.

Τα λογοτεχνικά είδη είναι πολύ αυστηρά αλλά ταυτόχρονα αρκετά ευέλικτα. Τι περιλαμβάνει ένα είδος λογοτεχνίας μπορεί να οριστεί, αναδιαμορφωθεί και αλλάξει με την πάροδο του χρόνου.

Είναι πιθανό ένα βιβλίο να γραφτεί και να προωθεί ως έργο ενός συγκεκριμένου είδους, μα κατόπιν εορτής να καταταχθεί από μελλοντικούς αναγνώστες και αναλυτές σε ένα εντελώς διαφορετικό είδος (Εκτός από τις περιπτώσεις όπου ένα είδος ορίζεται από τον συγγραφέα και τις προσδοκίες που φέρει το προσωπικό του στυλ).

Το εύκαιρο παράδειγμα βιβλίου θα ήταν το Frankenstein; or, The Modern Prometheus της Mary Shelley.

Το 1818 δεν υπήρχε το είδος της επιστημονικής φαντασίας και θεωρούταν απλά μια γκόθικ νουβέλα υπό το πρίσμα του ρομαντισμού. Τα πράγματα σήμερα όμως είναι διαφορετικά και μπορούσε να το θεωρήσουμε ως το πρώτο ίσως έργο επιστημονικής φαντασίας, όπως ο ορισμός της κατηγορίας διαμορφώθηκε ανά τα χρόνια.

Αν φαίνεται τόσο εύπλαστο και μη-καθοριστικό, γιατί είναι σημαντικό το είδος τότε;

Κυρίως, έχει να κάνει με την προσμονή του κοινού και την καλύτερη ή και σωστή κατηγοριοποίηση των έργων (για ευκολία όλων μας). Οι κανόνες που ορίζουν ένα είδος είναι ένας κώδικας που δίνει κατεύθυνση στο πως ο συγγραφέας να γράψει, δομήσει το έργο αλλά και στο πως το κοινό να διαβάσει, αποδομήσει το έργο.

Και μην αφήσετε κανέναν, σε κανένα βιβλιοπωλείο να βάλει στο ίδιο ράφι φαντασία και επιστημονική φαντασία.

Pandemic Literature

Λογοτεχνικές Πανδημίες λοιπόν.

Για αρχή, φυσικά και υπάρχει η λεγόμενη Pandemic Lit. Με τον ίδιο τρόπο που η Chick Lit ανήκει στη ρομαντική λογοτεχνία, η Pandemic Lit ανήκει… Λοιπόν, δεν είναι τόσο απλό.

Ο λόγος που αναφέρθηκα στη ρομαντική λογοτεχνία και στο Chick Literature δεν ήταν τυχαίος. Κοντεύει να δημιουργηθεί υπό-είδος βασισμένο στο COVID-19 συγκεκριμένα στα ρομάντζα τελευταία. Αυτές τις ιστορίες όμως δεν θα τις θεωρούσα Pandemic Lit κι ας έχουν να κάνουν με μια πανδημία (έστω και σαν υπόβαθρο).

Πιο απλά, με τον ίδιο τρόπο που ένα Young Adult βιβλίο χρησιμοποιεί ένα δυστοπικό υπόβαθρο για να στήσει ένα ρομάντζο, έτσι και μια τέτοια ιστορία χρησιμοποιεί τα πλαίσια της καραντίνας για να στήσει ένα ρομάντζο. Δεν παύει να είναι ρομαντική λογοτεχνία όμως και το είδος του Pandemic Literature δεν συνάδει με το είδος του ρομάντζο.

Με μια πρώτη ανάγνωση – και δεδομένου ότι οι πανδημίες δεν είναι κάτι καινούργιο για τα δεδομένα της ανθρώπινης ιστορίας – τα λογοτεχνήματα που πραγματεύονται πανδημίες ανήκουν στο είδους του τρόμου. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να προσεγγίσεις μια τέτοια θεματική, όμως, και δεν πιστεύω ότι ο τρόμος σαν blanket εκφράζει πλήρως το τι συνιστά μια ιστορία Pandemic Literature.

Τι πρέπει να περιμένουμε από ένα έργο λογοτεχνικής πανδημίας τότε;

«What’s true of all the evils in the world is true of plague as well. It helps men to rise above themselves», διαβάζουμε στο The Plague του Albert Camus.

Αυτό αποτελεί τη βάση για να κατανοήσουμε τους στόχους των ιστοριών αυτού του είδους.

Από τη μία, τέτοιες ιστορίες εκμεταλλεύονται τις προϋποθέσεις και συνέπειες μιας πανδημίας στους ανθρώπους και την κοινωνία για να πλάσουν μια ιστορία που στοχεύει τον φόβο μας. Από την άλλη, καταδεικνύεται και το αίσθημα ελπίδας, επιβίωσης και ανασύνταξης μετά από μια καταστροφική περίοδο. Όχι μόνο στο επίπεδο κοινωνίας και θεσμού, μα και σε προσωπικό επίπεδο κυριαρχεί ένα μήνυμα αναδόμησης και εξέλιξης.

Θέλω να καταλήξω ότι δεν έχει τόση σημασία η ασθένεια και η πανδημία καθ’ εαυτή, αλλά οι κοινωνιολογικές, ανθρωπιστικές και επιστημονικές προεκτάσεις που προκύπτουν.

Ο λόγος που η ίδια η ασθένεια συχνά δεν αρκεί για να υπάρξει μια καλή ιστορία πανδημίας, είναι επειδή οι ασθένειες είναι κομμάτι της ζωής. Δύσκολα φοβάται κανείς την ιδέα μιας ασθένειας όπως άλλα horror tropes, εκτός κι αν λάβει διαστάσεις καταστροφής. Αυτό γεννά το setting για την μελέτη του περίγυρου όμως.

Το υπόβαθρο που προσφέρει μια τέτοια κατάσταση είναι ιδανικό για σχόλια στην ανθρώπινη συμπεριφορά και ψυχολογία. Το έδαφος είναι κατάλληλο για ανάπτυξη και ψυχογράφηση διαφορετικών προσωπικοτήτων. Γιατί να μην το εκμεταλλευτεί κανείς λοιπόν; Δεν χρειάζεται απαραίτητα ένα κοινωνικοπολιτικό σχόλιο, παρότι είναι εφικτό, μα μικρογράφηση της κοινωνικής συμπεριφοράς.

Θεωρώ πως αυτή η τύπου Stephen King προσέγγιση (ουσιαστικά, τι θα γινόταν αν το Χ συνέβαινε σε ένα μικρό μέρος όπου υπάρχουν οι Υ ενδιαφέρουσες προσωπικότητες) είναι απ’ τις πιο ενδιαφέρουσες λογοτεχνικά. Ίσως και ως βάση, οι λεπτομέρειες μπορούν να ανθίσουν έπειτα.

Φυσικά, γούστα είναι αυτά και υπάρχουν πολλοί τρόποι προσέγγισης του θέματος.

Όμως, τα στοιχεία που ανέφερα ότι πρέπει να περιμένουμε, κατά κύριο λόγο υπάρχουν ως ένα βαθμό σε κάθε τέτοια ιστορία.

Η πανδημία θα μπορούσε να αναχθεί στο μεταφυσικό, στο θρησκευτικά κακό ή το εξωγήινο ακόμη. Και αυτή η ευελιξία ανοίγει πόρτες για να εισχωρήσει DNA διαφορετικών ειδών λογοτεχνίας στο κείμενο.

Όσο πιο πίσω πάμε στα χρόνια, τόσο λιγότερο αναπτυγμένος είναι ο κλάδος της επιδημιολογίας. Περισσότερο, ιστορίες επικεντρώνονται στην αναγωγή της πανδημίας ως κάτι ανεξήγητο. Τα τελευταία χρόνια έχουμε δει έργα που αξιοποιούν αρκετά ευρηματικά και παρωδούν κιόλας μερικές φορές την Pandemic Lit.

Και, ναι, φυσικά, οι ιστορίες με ζόμπι ανήκουν εδώ. Δεν θα επεκταθώ καν σε αυτό το τεράστιο κεφάλαιο όμως.

Είτε θέλει κανείς να καδράρει την πανδημία ως βασικό ανταγωνιστή, είτε να την χρησιμοποιήσει για την ανάπτυξη της ιστορίας προς ένα συγκεκριμένο είδος, είτε την πάρει ως αφορμή για τη μελέτη της θνητότητας και της ανθρώπινης φύσης…

Όλα είναι πιθανά και καλοδεχούμενα, όσο είναι καλογραμμένα και ενδιαφέροντα.

Θα αφήσω μια λίστα με έργα όπου πρωταγωνιστούν πανδημίες, ώστε να δείτε τις διαφορετικές Pandemic Lit εκφάνσεις

Η πραγματικότητα συχνά καταλήγει να ξεπερνά τη φαντασία, όμως η φαντασία μπορεί να μας διδάξει πολλά για τον κόσμο γύρω μας. Θεωρώ πως είναι σημαντικό να το θυμόμαστε αυτό και να αντιμετωπίζουμε το κάθε έργο ως αυτό που στοχεύει να είναι.

Πάντως, μεταξύ σοβαρού και αστείου, προτείνω να διαβάσετε και το έργο Ο κατά φαντασίαν ασθενής (Le malade imaginaire) του Μολιέρου.

Boston Red Cross during the 1918 flu pandemic
“Wear a mask or go to jail”, C.Raymond.
Circa 1656, A plague doctor in protective clothing. The beak mask held spices thought to purify air, the wand was used to avoid touching patients. Original Artwork: Engraving by Paul Furst after J Colombina (Photo by Hulton Archive/Getty Images)
Dr. Liu Kai and an 87-year-old patient watch the sunset on their way back from a CT scan in Wuhan, Hubei Province, March 5, 2020. /Zhongshan Hospital’s Weibo account

Πηγές:

Cover art (C) Two men discovering a dead woman in the street during the Great Plague of London, 1665. Wellcome Collection.
Carroll, Joseph (2012) [2007]. “Evolutionary approaches to literature & drama”
Groden, Michael, Kreiswirth, Martin, Szeman, Imre (Editors) [1994]. The Johns Hopkins Guide to Literary Theory and Criticism.
Nichols, Bil. (2010). Engaging Cinema: An Introduction to Film Studies.
Sontag, Susan (1978). Illness as a metaphor. https://www.enotes.com/topics/illness-metaphor
Sontag, Susan (1989). AIDS and Its Metaphors
Τα βιβλία που αναφέρθηκαν πιο πάνω.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά