Πώς η λογοτεχνία τρόμου ασκεί κοινωνικοπολιτική κριτική

by Γιώργος Τρίγκας

Η λογοτεχνία τρόμου, από τις ρίζες της ακόμα, λειτουργούσε πάντα και ως μέσο κοινωνικοπολιτικής κριτικής

Η λογοτεχνία τρόμου δεν χρειάζεται πλέον ν’ αγωνίζεται ν’ αποδείξει την αξία της ως λογοτεχνικό είδος. Ο πιο γνωστός συγγραφέας του συγκεκριμένου είδους στην εποχή μας, ο Stephen King, όχι μόνο έλαβε το Εθνικό Μετάλλιο των Τεχνών από τον τότε Πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα για την προσφορά του στα αμερικάνικα γράμματα, αλλά το 2016 είδε το έργο του να τιμάται από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου (ο Κινγκ είναι ο 6ος εν ζωή συγγραφέας από το 1776 που βλέπει το έργο του να βραβεύεται με αυτόν τον τρόπο, ζώντας την απόλυτη στιγμή τα βιβλία του να θεωρούνται πλέον πολιτιστική κληρονομιά του έθνους του). Αυτό σημαίνει πολλά. Στο πρόσωπο του King τιμήθηκε ένα ολόκληρο είδος, το οποίο έκανε τα πρώτα του βήματα στα μέσα του 18ο αιώνα στο πλαίσιο του Ρομαντικού κινήματος. Σε αυτό το διάστημα η λογοτεχνία τρόμου, μέσω των κειμένων της, μπόρεσε να εξελιχθεί και να ξεχωρίσει, γιατί δημιούργησε όχι μόνο ένα καθορισμένο σύνολο πεποιθήσεων αλλά έναν τρόπο διανόησης. Οι συγγραφείς άνοιξαν τον δρόμο για εποικοδομητική σκέψη και δράση χρησιμοποιώντας διάφορα στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού προκειμένου ν’ ασκήσουν κοινωνικοπολιτική κριτική σε όλες τις μεγάλες αλλαγές της εκάστοτε εποχής.

ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ (ΗΝΩΜΕΝΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ), Λευκός Οίκος, 09/10 / 2015. – Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Μπαράκ Ομπάμα απονέμει το Εθνικό Μετάλλιο Τεχνών στον Στίβεν Κινγκ για τη συμβολή του ως συγγραφέα. Ο Ομπάμα απένειμε 21 μετάλλια τέχνης και ανθρωπιστικών σπουδών κατά τη διάρκεια αυτής της εκδήλωσης. Φωτογραφία: EFE/JIM LO SCALZO

Ο πρώτος συγγραφέας του συγκεκριμένου είδους, ο πολυταξιδεμένος Horace Walpole, έγραψε στην Αγγλία το 1764 το μυθιστόρημα «Το κάστρο του Οτράντο: Μια γοτθική ιστορία» (εκδόσεις Αίολος). Η υπόθεση εξελίσσεται σ’ ένα στοιχειωμένο κάστρο της υπαίθρου με τις μυστηριώδης στοές και τα πολλά σκοτεινά και ανίερα μυστικά. Για να προϊδεάσει τον αναγνώστη για το τι μέλλει γενέσθαι, επέλεξε για υπότιτλο ένα όρο της τεχνοτροπίας της αρχιτεκτονικής του ύστερου Μεσαίωνα. Ο Waplole όμως επέλεξε πολύ προσεκτικά τις λέξεις του υπότιτλου αυτής της τόσο ξεχωριστής ιστορίας. Η επιλογή της λέξης «γοτθικός», ενός όρου του πεδίου της μεσαιωνικής αρχιτεκτονικής σήμαινε μια μορφή εξέγερσης απέναντι στην παλιά αριστοκρατία και τον ανώτερο κλήρο που εξακολουθούσε και έλεγχε με σιδερά πυγμή ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο και, φυσικά, προκαλούσε αρνητικούς συνειρμούς στους ανθρώπους του Διαφωτισμού, διότι είχε ταυτιστεί με σκοτεινές εποχές της ευρωπαϊκής ιστορίας. Αν και ζούσε στην εποχή του απόηχου των αποτελεσμάτων ερευνών του μαθηματικού, φυσικού και αστρονόμου σερ Isaac Netwon (1642 – 1727), ο οποίος περιέγραψε με ακρίβεια ότι ο κόσμος μας δεν είναι μυστηριώδης, αλλά αρμονικός, σύνθετος και λογικά εξηγήσιμος, ο Walpole –όπως και μια μεγάλη μερίδα μορφωμένων ανθρώπων- δεν συμφωνούσε με την καινούργια οπτική για τον κόσμο, τον άνθρωπο και την κοινωνία. Ο θρίαμβος του πολιτισμικού και πολιτικού ορθολογισμού ερχόταν σε αντίθεση με τα ενδιαφέροντά του που περιλάμβαναν τη μεσαιωνική αρχαιολογία και τον κοσμικό τρόμο. Οι σκηνές και οι χαρακτήρες αναδείκνυαν το πεζολογικό ύφος του συγγραφέα, προωθώντας με αυτό τον τρόπο σημαντικές καινοτομίες στο θεωρητικό πλαίσιο του μυθιστορήματος. Η ιστορία αποτελούσε στην πραγματικότητα έναν θρήνο για την καταστροφή της ενότητας του μεσαιωνικού κόσμου. Η ζημιά είχε ήδη ξεκινήσει από τους αναγεννησιακούς νεωτερισμούς και την ολική ταύτιση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας με το υπερφυσικό, και ο Διαφωτισμός ερχόταν να εδραιώσει ένα καινούργιο φωτεινό κοσμοείδωλο.

O Lucifer από το μυθιστόρημα του Matthew Gregory Lewis “The Monk, a Romance” (1913)

Οι βάσεις όμως των μοναδικών στοιχείων που έκαναν τη λογοτεχνία τρόμου να ξεχωρίσει ως αυτόνομο λογοτεχνικό είδος εντοπίζονται στην Προρομαντική περίοδο (1740 – 1780) με κύριο εκφραστή το σύντομο σε διάρκεια γερμανικό λογοτεχνικό ρεύμα Θύελλα και Ορμή (Sturm und Drang). Η θεματολογία των αλληγορικών έργων τους, διαποτισμένη με πολλά πολιτικά και θρησκευτικά στοιχεία, ήταν εσκεμμένα προκλητική, αφού διαπραγματευόταν δολοφονίες, αυτοκτονίες, κανιβαλισμούς και αιμομιξίες. Με αυτό τον τρόπο ασκούσαν κριτική στο αυστηρό ηθικολογικό πλαίσιο της γερμανικής κοινωνίας όπως αυτό είχε διαμορφωθεί από τους θρησκευτικούς παράγοντες, παρουσιάζοντας την υποκρισία των συμπατριωτών τους. Οι χαρακτήρες των έργων -κυρίως αριστοκράτες και ηγούμενοι- προκειμένου να πετύχουν τους σκοπούς τους και να ολοκληρωθούν ως χαρακτήρες, δεν στρέφονταν προς την αυτογνωσία και την αρετή, αλλά έβλαπταν τους γύρω τους, προκαλώντας το κακό. Πάνω σ’ αυτό το μοτίβο βασίστηκε επίσης και το σημαντικότερο μυθιστόρημα της πρώτης περιόδου «Ο καλόγερος» (1796, εκδόσεις Gutenberg) του Matthew Gregory Lewis (1773-1818), φανερά επηρεασμένος από τις τευτονικές λαϊκές παραδόσεις. Συνεπώς, οι σκοτεινές εμμονές του γερμανικού Προρομαντισμού χρησιμοποίησαν το υπερφυσικό για να παρουσιάσουν δίχως λογοκρισία και νομικές συνέπειες την ανωτερότητα και την αγνότητα του φυσιολατρικού μυστικισμού. Σε δεύτερο επίπεδο, η λογοτεχνία τρόμου στρεφόταν κατά του πολιτισμού των πόλεων με τις θρησκευτικές απαγορεύσεις, κατάλοιπα της Αντιμεταρρύθμισης και τις παράλογες κοινωνικές δεσμεύσεις των τοπικών ηγεμόνων.

Στη διάρκεια του 19ου αιώνα, η λογοτεχνία τρόμου θα προσαρμοστεί στα καινούργια δεδομένα των εξελίξεων των πολιτικό-κοινωνικών συνθηκών. Ο ανορθολογισμός, ο σχετικισμός και ο εθνικισμός, ιδεολογίες που αποτελούν αυτό που ονόμασε ο Νίτσε «Αντι-Διαφωτισμό», επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ο ρομαντικός συγγραφέας νιώθει απογοητευμένος από την κοινωνία, αφού νιώθει την πίεση της κοινωνικής αφομοίωσης. Στη θεματολογία του ρομαντικού ατομικισμού με τα φαντάσματα και τις φαντασιώσεις, της φύσης και του συναισθήματος, εντάσσεται η προβολή του κακού όχι μόνο ως εξωγενή κακόβουλη δύναμη, αλλά περισσότερο ως αποτέλεσμα ενός διεφθαρμένου μυαλού. Ως κλασικά παραδείγματα μπορούμε να αναφέρουμε τον Frankenstein της Mary Shelley και τον Dracula του Βram Stoker, μυθιστορήματα στα οποία παρατηρούμε ξεκάθαρα ότι η ανθρώπινη υπόσταση δεν μπορεί να προσεγγίζεται με βάση τις αρχές του επιστημονικού ορθολογισμού.

Η λογοτεχνία τρόμου του 20ο αιώνα εξελίχθηκε ακόμη περισσότερο, εντάσσοντας επιτυχώς καινούργια στοιχεία κοινωνικού ρεαλισμού. Μπορεί το μυθολογικό στοιχείο να υποχώρησε, το αίσθημα του φόβου προς το άγνωστο παρέμεινε αναλλοίωτο. Οι λόγοι οφείλονται στη μόνιμη ανησυχία των ανθρώπων για τις κοινωνικές αναταραχές και τις οικονομικές επιπτώσεις του ανεξέλεγκτου νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η σημαντική προσφορά του Stephen King. Μέσα από τα βιβλία του αναδεικνύει τη σκοτεινή πλευρά όχι μόνο μεμονωμένων ατόμων αλλά ολόκληρων κοινωνιών, αναλύοντας ζητήματα που αφορούν την ψυχολογία, την ηθική, ακόμη και το δίκαιο. Κάνοντας ωραία χρήση της γλώσσας, εξυμνεί το μεγαλείο της ανθρώπινης ψυχής που βρίσκεται σε μόνιμη διαμάχη με τον εαυτό του. Ο φόβος προς το άγνωστο, η εγκατάλειψη του πολιτισμού, η κοινωνική απομόνωση και η ανθρώπινη εσωστρέφεια αποτέλεσαν τα υλικά τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για να γραφτούν κάποιες από τις ωραιότερες σελίδες της λογοτεχνίας του τρόμου από την εποχή του H. P Lovecraft.

Μπορεί τα σύγχρονα μυθιστορήματα τρόμου να μην περιλαμβάνουν μεσαιωνικά σκηνικά και οι λεπτομέρειες φρίκης ν’ αφαιρούν κάτι από την υποβλητική ατμόσφαιρα, αλλά συνεχίζουν να τιμούν τη φιλοσοφία του πρώτου διδάξαντα στο έπακρο. Ο φόβος προς το μη οικείο και τα συμβολικά ηθικά διδάγματα εξακολουθούν να αποτελούν μια αντίδραση προς την τάξη και την ορθολογική νεωτερικότητα.

Βιβλιογραφία

1. Χ. Φ. Λάβκραφτ – Υπερφυσικός τρόμος στη λογοτεχνία, εκδόσεις Αίολος, 2006.
2. Εύη Βογιατζάκη – Τα αισθητικά ρεύματα στην ευρωπαϊκή και νεοελληνική λογοτεχνία του 19ου και του 20ου αιώνα: Από τον Νεοκλασικισμό έως και τον Μοντερνισμό, εκδόσεις Gutenberg, 2016.
3. Zeev Sternhell – Ο αντι-Διαφωτισμός, εκδόσεις Πόλις, 2009.
4. Τζβέταν Τοντοροφ – Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία, περιοδικό Λογοτεχνικά κείμενα και θεωρία, Τεύχος 2: Φανταστικό και Λογοτεχνία, εκδόσεις Αιγόκερως, 1981.

Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον βιβλιοανιχνευτή κ. Γιώργο Ζούκα που μου εντόπισε το τεύχος του περιοδικού “Λογοτεχνικά κείμενα και θεωρία”.

Cover art: Εικονογράφηση του Harry Clarke (1889-1931) για το διήγημα “Η μάσκα του κόκκινου θανάτου” του E. A. Poe.

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά