Συμβάσεις τρόμου στο Batman: “Το Φονικό Αστείο” του Alan Moore

by Μαρία Λιακάτου

[…] there is something buried deep within each lunatic, a nugget of insanity, that is simply waiting for the right moment to spring forth.

Hilary Goldstein on Batman: The Killing Joke. IGN

Παρόλο που ανήκει στην κατηγορία των κόμικς υπερηρώων, το διάσημο κόμικ του Alan Moore και εικονογραφημένο από τον Brian Bolland, παρουσιάζει πολλά στοιχεία που κάνουν την αφήγηση και την εικονογράφηση μια μοναδική ψυχαναλυτική εμπειρία, εμπλουτίζοντας τη σειρά κόμικς του Μπάτμαν με θέματα βίας, αναδεικνύοντάς την ως μία από τις σκοτεινότερες στιγμές στην ιστορία των κόμικς υπερηρώων (Sale 2008). Αυτό όμως που κάνει το Φονικό Αστείο ίσως τόσο σημαντικό είναι η νέα ψυχαναλυτική προσέγγιση που προσδίδει στην περσόνα του ψυχοπαθή κλόουν. Ο Moore και ο Bolland, εμπνευσμένοι από παλιότερα έργα πάνω στον Τζόκερ, δημιούργησαν μια ολόκληρη ιστορία για το πώς ένας φτωχός και απελπισμένος κλέφτης έφτασε να γίνει ο μεγαλύτερος εχθρός του ζάμπλουτου μασκοφόρου εκδικητή. Αυτό επετεύχθη με το να του προσδώσουν “μια συμπονετική προϊστορία καθώς παρουσιάζουν μερικά από τα πιο ειδεχθή του εγκλήματα” (Voger 2006, p. 33): την απαγωγή και τον βασανισμό του Αστυνομικού Διευθυντή Γκόρντον και τον πυροβολισμό και κακοποίηση της κόρης του, Μπάρμπαρα Γκόρντον, γεγονότα που έχουν αφήσει το στίγμα τους στην ιστορία του Μπάτμαν και των κόμικς υπερηρώων (WatchMojo 2016). Απεικονίζοντας τον Τζόκερ ως έναν τρισδιάστατο χαρακτήρα και ως ένα άτομο κακοποιημένο από τις λανθασμένες του επιλογές στη ζωή (Brooker 2001), ο Moore και ο Bolland έχτισαν το υπόβαθρο για την ανάλυση της ψύχωση του Τζόκερ ως ταυτόχρονα έναν κοινωνικό και πολιτικό φορέα βίας (Virtanen 2020) και ως μια ψυχαναλυτική πρόκληση (Zullo 2018). Τέλος, το Φονικό Αστείο έδωσε πάλι πνοή στην αέναη μάχη μεταξύ του Μπάτμαν και του Τζόκερ ως “κατοπτρικές εικόνες του ενός με του άλλου” (Moore 2001, συνέντευξη στον Stone), καθιερώνοντας τη μεταξύ τους σχέση ως το πρωτεύον μοτίβο του σύμπαντος του Μπάτμαν. Παρά την έντονη κριτική από το σύγχρονο φεμινιστικό κίνημα και την αποποίηση του έργου από τον ίδιο τον Moore λόγω της υπερβολικής χρήσης βίας (Barnett 2018), το Φονικό Αστείο παραμένει μέχρι και σήμερα ένα αριστούργημα της ένατης τέχνης.

Batman: The Killing Joke (2008) by Alan Moore and Brian Bolland, DC Comics.

Tο Φονικό Αστείο ανήκει θεματικά στο σύμπαν του Μπάτμαν, η ιστορία όμως δεν εστιάζει στον μασκοφόρο εκδικητή αλλά στη νέμεσή του, τον Τζόκερ. Η ιστορία του Moore αναπτύσσεται σε δύο παράλληλους αφηγηματικούς άξονες: ο πρώτος εξελίσσεται στο παρόν όπου ο Τζόκερ θέτει σε δράση το σχέδιο απαγωγής του Αστυνομικού Διευθυντή Γκόρντον έτσι ώστε να τον βασανίσει για ν’ αποδείξει πως χρειάζεται “απλά μία κακή μέρα” για να σπάσει ο εύθραυστος ανθρώπινος ψυχισμός και να καταλήξει στην τρέλα (Moore and Bolland 1988). Ο δεύτερος αφηγηματικός άξονας εκτυλίσσεται στο παρελθόν και διηγείται το πώς ο Τζόκερ από ένας φτωχός stand-up κωμικός, με κίνητρο την επιβίωση τη δική του και της οικογένειάς του, καταφεύγει στο έγκλημα και εν τέλει μέσα σε “μια κακή μέρα” χάνει ό,τι αγαπάει, γεγονός που τον οδηγεί στην τρέλα και τον μεταμορφώνει στον Πρίγκιπα του Εγκλήματος (Moore και Bolland 1988). Το επαναλαμβανόμενο μοτίβο του Τζόκερ και του Μπάτμαν ως παράλληλες αντίθετες δυνάμεις νόμου και χάους με αλληλένδετο πεπρωμένο (Stone 2001) και το συναισθηματικό και σωματικό μαρτύριο που χρειάζεται για να στρέψει έναν άνθρωπο στην τρέλα είναι στοιχεία που δίνουν ζωή στα πιο σκοτεινά θέματα του σύμπαντος του Μπάτμαν (Goldstein 2012). Η ιστορία κλείνει μ’ έναν αμφίσημο τρόπο με τους δύο ορκισμένους εχθρούς να μοιράζονται ένα αστείο, ενώ οι αναγνώστες καλούνται μόνοι τους να συμπεράνουν εάν ο Μπάτμαν τελικά παραδόθηκε στην τρέλα και σκότωσε τον Τζόκερ ή υπερίσχυσε η λογική και τον άφησε να ζήσει, σύμφωνα με τις υποταγές του ηθικού κώδικα της τάξης και της δικαιοσύνης.

“Μια μόνο κακή μέρα…”

Το Φονικό Αστείο παρόλο που εμπίπτει στην κατηγορία των κόμικς υπερηρώων, παρουσιάζει πολλά χαρακτηριστικά λογοτεχνίας τρόμου. Αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο, μιας και τα έργα του Alan Moore κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’80 όπως o Επισκέπτης από την Κόλαση (From Hell) (1983) και Το Πλάσμα του Βάλτου (The Swamp Thing) (1983) συνεισέφεραν στην αναγέννηση του είδους, μετά από μια περίοδο έντονης κριτικής και πολέμου κατά δεκαετία του ’50. Συνεπώς, οι συμβάσεις τρόμου έχουν γίνει σημαντικά κομμάτια των έργων του Alan Moore (Green 2013). Ο Τζόκερ, όπως παρουσιάζεται στο έργο του Moore, ήταν αρχικά ένας stand-up κωμικός, αλλά τα δεινά της κοινωνίας (φτώχεια, επαγγελματική απόρριψη, εξευτελισμός) τον οδήγησαν στο έγκλημα, στη βία και στην τρέλα (Moore and Bolland 1988). Αυτή η αποτύπωση του Τζόκερ ακολουθεί τη σύγχρονη λογοτεχνική προσέγγιση, όπου ο φορέας του τρόμου είναι οι βίαιες πράξεις ενός κατά συρροήν δολοφόνου ή εγκληματία (Weinstock 2013). Αξίζει ν’ αναφερθεί πως πουθενά στο έργο δεν αναφέρεται το όνομα του κωμικού, υπονοώντας την ασημαντότητα του χαρακτήρα και την ανικανότητά του να διαμορφώσει την ταυτότητά του σ’ ένα βίαιο οικονομικό σύστημα που του στερεί τη δυνατότητα να προοδεύσει και να φροντίσει την οικογένειά του (Ewald 2017). Μόνο όταν υιοθετεί το όνομα και την εγκληματική περσόνα του Τζόκερ μπορεί ν’ αντιταχθεί στην κοινωνική αδικία (Ewald 2017). Η βία στο Φονικό Αστείο είναι η κύρια πηγή του τρόμου, και ο Τζόκερ τη χρησιμοποιεί εναντίων ενός βίαιου συστήματος που θεωρεί πως αξίζει την ίδια μεταχείριση που είχε και εκείνος (Cooper 2010). Τα ιδανικά θύματα είναι ο Αστυνομικός Διευθυντής Γκόρντον και η κόρη του καθώς εκτός από σημαντικά μέλη του στενού κύκλου του Μπάτμαν, ο ίδιο ο Γκόρντον, λόγω της διοικητικής του θέσης, αποτελεί και σύμβολο εξουσίας του συστήματος. Η βία του Τζόκερ έχει ως στόχο ν’ ανταποδώσει την ίδια βίαιη μεταχείριση που γνώρισε ο ίδιος στους πυλώνες του νόμου και της τάξης ενός συστήματος που τον οδήγησε στην τρέλα.

Τρόμος και τρέλα

Batman: The Killing Joke (2008) by Alan Moore and Brian Bolland, DC Comics.

Ένα ακόμα μοτίβο τρόμου που χρησιμοποιείται στο έργο είναι η τρέλα ως αποτέλεσμα ψυχολογικού τραύματος. Η αφήγηση φαίνεται να συνδέει την ψυχική ασθένεια με την εγκληματική συμπεριφορά. Συγκεκριμένα, ο Valereto εξηγεί πως “το Άσυλο Άρκαμ είναι αρκετά πιθανόν να λειτουργεί ως ένα ίδρυμα όπου οι ψυχικές ασθένειες και το έγκλημα έχουν γίνει ένα” (2011, σελ. 74). Συνεχίζει λέγοντας πως “ως ένα άσυλο φρενοβλαβών, το Άρκαμ υποδηλώνει πως το έγκλημα δεν μπορεί να διαχωριστεί από την ψυχική διαταραχή” (Valereto 2011, σελ. 74). Λαμβάνοντας υπόψη πως από τον 17ο αιώνα και έπειτα τα άσυλα θεωρούνταν μέρη όπου άτομα με ψυχικές ασθένειες απομονωνόταν από την κοινωνία, ο Michel Foucault (1988) εξηγεί πως σταδιακά οι τρόφιμοι αποξενώνονται, καθώς θεωρούνται απειλή για το κοινωνικό σύνολο. Συνεπώς, μετατρέπονται σε άγνωστες και απρόβλεπτες οντότητες, των οποίων τα κίνητρα και οι σκέψεις παραμένουν άγνωστα για το κοινωνικό σύνολο (Foucault 1988). Από τον ορισμό του υψηλού (sublime) ως πηγή τρόμου και δέους του Edmund Burke (1757) μέχρι και τα προαιώνια όντα που απειλούν την ανθρώπινη ύπαρξη στη μυθολογία Κθούλου του H. P. Lovecraft (1927), ο φόβος για το ξένο και το άγνωστο αποτελεί κύριο μοτίβο στη γοτθική λογοτεχνία αλλά και στον τρόμο. Στο Φονικό Αστείο, ο Τζόκερ, ένας τρελός εγκληματίας, ενσαρκώνει αυτή τη βίαιη και απρόβλεπτη ύπαρξη που κυριαρχεί στην αφήγηση και προκαλεί τρόμο. Η αποτύπωση αυτή συνάδει με τη μεταμοντέρνα απεικόνιση του αθώου κλόουν και γελωτοποιού ως φορέα βίας και τρόμου (Jürgens 2014). Ενδοκειμενικά στοιχεία όπως η περσόνα του πρώην stand-up κωμικού που ενδίδει στο έγκλημα, η κωμική προσέγγιση του ίδιου του Τζόκερ στον τραυματισμό της Μπάρμπαρα Γκόρντον, τα σκηνικά του λούνα παρκ που χρησιμοποιούνται για τον βασανισμό του Αστυνομικού Διευθυντή Γκόρντον (Moore and Bolland 1988) και ο επίλογος όπου οι δύο άσπονδοι εχθροί μοιράζονται ένα ανέκδοτο (Moore and Bolland 1988) αποτελούν τη βάση της παραπάνω ανάλυσης. Εν τέλει, ο Τζόκερ δεν απειλεί τα θύματά του με τον φόβο του θανάτου αλλά με αυτόν της τρέλας (Ewald 2017) μέσω ενός διεστραμμένου συνδυασμού χιούμορ και βίας.

Οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος

Πιθανότατα ένα από τα πιο ισχυρά στοιχεία τρόμου στο έργο είναι η επαναλαμβανόμενη σύμβαση της διττότητας μεταξύ του Μπάτμαν και του Τζόκερ. Ο Sommers (2012) περιγράφει τη μεταξύ τους σχέση όπως εξελίσσεται στο Φονικό Αστείο ως τις δύο διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος. Στη συνέχεια, εξηγεί πως οι δύο άσπονδοι εχθροί ολοκληρώνονται ως προσωπικότητες μόνο μέσα από μια σχέση αλληλεξάρτησης όπου ο ένας δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τον άλλο (Sommers 2012). Αυτή η προσέγγιση συνάδει με το μοτίβο του σωσία (doppelgänger), του άλλου εαυτού, ένα δημοφιλές θέμα στη γοτθική λογοτεχνία και στον τρόμο. Σε πολλές λογοτεχνικές συμβάσεις, ο σωσίας συμβολίζει το σατανικό αντίθετο του εαυτού που είναι όμως ταυτόχρονα ίδιο μ’ αυτόν. Φαντάσματα, τέρατα και σατανικές οντότητες που μοιράζονται παρόμοια χαρακτηριστικά με τους ήρωες και συνυπάρχουν παράλληλα μ’ αυτούς (Živković 2000). Η ουσία του σωσία γίνεται ακόμα πιο κατανοητή στο πλαίσιο της θεωρίας του Freud για τον ανθρώπινο ψυχισμό. Σύμφωνα με τον Freud, το ego αποτελεί μια πλευρά τους εαυτού μας που φροντίζει το άτομο να ακολουθεί τους κανόνες και τα ήθη της κοινωνίας. Ταυτόχρονα, το ego κρατάει το id υπό έλεγχο, το κομμάτι του εαυτού μας που είναι επιρρεπές στα πάθη και στην ανηθικότητα (Freud 1923). Στο Φονικό Αστείο λοιπόν, ο Moore παρουσιάζει τον Τζόκερ ως «σωσία» του Μπάτμαν, όπου ο πρώτος συμβολίζει το χάος και την τρέλα ενώ ο δεύτερος ενσαρκώνει τη δικαιοσύνη και την τάξη, το ego που παλεύει να κρατήσει υπό έλεγχο την τρέλα του id (Prtenjača 2019). Αυτή η αντιφατική και πολύπλευρη σχέση μεταξύ των δύο εχθρών αποτυπώνεται στην αρχική σκηνή του κόμικ με τη συνάντηση Μπάτμαν και του Τζόκερ στο Άσυλο Άρκαμ, όπου ο ένας είναι λουσμένος στο φως και ο άλλος κρυμμένος στο σκοτάδι  (Prtenjača 2019).

Batman: The Killing Joke (2008) by Alan Moore and Brian Bolland, DC Comics.

Η σύμβαση της διττότητας είναι εξίσου εμφανής και σε γλωσσολογικό επίπεδο, γεγονός που αποδεικνύεται από τον τρόπο ομιλίας του Τζόκερ και του Μπάτμαν. Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της γλώσσας που χρησιμοποιεί ο Τζόκερ είναι τα λογοπαίγνια και τα αστεία με διττό νόημα: ένα ουδέτερο και ένα μοχθηρό. Όταν συνομιλεί με τον ιδιοκτήτη του λούνα παρκ για να κανονίσει την αγοραπωλησία, χρησιμοποιεί εκφράσεις που κρύβουν ένα κακόβουλο υπονοούμενο, καλύπτοντας τις πραγματικές προθέσεις του (Moore and Bolland 1988). Παρομοίως, στη σκηνή που πυροβολεί και αφήνει παράλυτη την Μπάρμπαρα Γκόρντον, χρησιμοποιεί αστεία και λογοπαίγνια εμπνευσμένα από το παλιότερη απασχόλησή της ως βιβλιοθηκάριου κάνοντας ταυτόχρονα μακάβριες αναφορές στην κατεστραμμένη ράχη ενός βιβλίου με την κατεστραμμένη σπονδυλική στήλη της Μπάρμπαρα. Τέλος, ο μονόλογος του Μπάτμαν στην αρχή του έργου όταν αναφέρεται στο γεγονός πως κανένας από τους δύο δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τον άλλο και η επανάληψή του στον επίλογο, ενδυναμώνει την παρασιτική τους σχέση και το μοτίβο του σωσία σε γλωσσολογικό επίπεδο. Τα στοιχεία αυτά σε συνδυασμό με την αναφορά στο ότι και των δύο οι ζωές άλλαξαν δραστικά μέσα σε μία μόνο κακή μέρα αναγάγει το Φονικό Αστείο σ’ ένα χαρακτηριστικό έργο ψυχολογικού τρόμου.  

Πηγές

Barnett. D., (2018). The Killing Joke at 30: what is the legacy of Alan Moore’s shocking Batman comic?. The Guardian. Available from: https://www.theguardian.com/books/booksblog/2018/mar/14/the-killing-joke-at-30-what-is-the-legacy-of-alan-moore-shocking-batman-comic
Brooker. W., (2001). Batman Unmasked: Analyzing a Cultural Icon. London, England: Bloomsbury Academic.
Burke. E., (1757). A Philosophical Enquiry into the Origin of our Ideas of the Sublime and Beautiful. Oxford: Oxford University Press 1990
Cooper. L. A., (2010). Gothic Realities: The Impact of Horror Fiction on Modern Culture. Jefferson and London: McFarland & Co.
Ewald, J., (2017). The Joker: A Character Study of a Modern Madman. MA Thesis. The University of Texas at Arlington. Available from: https://rc.library.uta.edu/uta-ir/handle/10106/26853
Foucault. M., (1988). Madness and Civilization: A History of Insanity in the age of Reason. New York: Vintage Books.
Freud. S., (1923). The Ego and the Id. New York: W. W. Norton & Company.
Goldstein. H., (2012). Batman: The Killing Joke Review [online]. IGN. Available from: https://www.ign.com/articles/2005/05/25/batman-the-killing-joke-review
Green M. J. A., (2013). Alan Moore and the Gothic Tradition, Manchester: Manchester University Press.
Jürgens. A. S., (2014). Batman’s Joker, a neo-modern clown of violence. Journal of Graphic Novels and Comics [online], 5(4), pp. 441-454. Available from: doi: 10.1080/21504857.2014.926956
Lovecraft. H. P., (1927). Supernatural Horror in Literature. New York: Dover Publications
Moore. A. and Bolland. B, (1988) Batman: The Killing Joke. 2008 deluxe edition. New York: DC Comics.
Prtenjača. Z., (2019). The Good And Evil In Poe’s “William Wilson” And Moore’s The Killing Joke. “In a Sea of Wonders.” Reading Fantastic Literature [online]. pp. 22-26. Available from: https://www.academia.edu/43245953/The_Good_and_Evil_in_Poe_s_William_Wilson_and_Moore_s_The_Killing_Joke_
Sale. T., (2008). Introduction. Batman: The Killing Joke. 2008 deluxe edition. New York: DC Comics.
Sommers. J. M., (2012). “When “One Bad Day” Becomes One Dark Knight”: Love, Madness and Obsession in the Adaptation of The Killing Joke into Christopher Nolan’s The Dark Knight. In: T. A. Comer and J. M. Sommers. eds. Sexual Ideology in the Works of Alan Moore: Critical Essays on the Graphic Novels. Jefferson and London: McFarland & Co.
Stone. B., (2001). Alan Moore Interview [online]. CBR. Available from: https://www.cbr.com/alan-moore-interview/
Valereto. D. K., (2011). Philosophy in the Fairground: Thoughts on Madness and Madness in Thought in The Killing Joke. Studies in Comics [online]. 2(1). pp. 69-80. Available from: doi: 10.1386/stic.2.1.69_1
Virtanen. J., (2020). ‘What face … will the bogeyman of this dark century wear?’ Politicizing a Contemporary Joker. Imagetext. Interdisciplinary Comics Studies [online]. 11(2). pp. 1-15.
Voger M., (2006). The Dark Age: Grim, Great and Gimmicky Post-Modern Comics. Raleigh: TwoMorrows
WatchMojo.com. (2016). Top 10 Worst Things The Joker Has Ever Done. [online]. YouTube. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=t0sddASK-cc
Weinstock. J. A., (2003). The Ashgate Research Companion to Monsters and the Monstrous. London and New York: Routledge.
Živković. M., (2000). The Double as the “Unseen” of Culture: Toward a definition of Doppelganger. FACTA UNIVERSITATIS, Series: Linguistics and Literature [online], 2(7). pp 121-128. Available from: https://www.semanticscholar.org/paper/The-Double-as-the-%22Unseen%22-of-Culture%3A-Toward-a-of-%C5%BDivkovi%C4%87/ff67bf6f568d932d0444c9b3c4eb032aefa34411#citing-papers
Zullo. L. V., (2018). What’s Diagnosis Got to Do With it?: Psychiatry, Comics and Batman: The Killing Joke. Inks: The Journal of the Comics Studies Society [online]. 2(2). pp. 194-214. Available from: doi: 10.1353/ink.2018.0013

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά