“Το όνομα του Ρόδου”: Ξεκλειδώνοντας τα μυστικά που κρύβει το αριστούργημα του Έκο

by Γιώργος Σκαγιάκος

“…τα βιβλία πάντοτε μιλούν για άλλα βιβλία
και κάθε διήγηση μιλάει για μια ιστορία που ήδη έχει ειπωθεί”

Βρισκόμαστε στον 14ο αιώνα, και πιο συγκεκριμένα στα 1327. Ο Φραγκισκανός μοναχός Γουλιέλμος του Μπάσκερβιλ και ο δόκιμος Βενεδικτίνος βοηθός του, Άντσο της Μελκ, φτάνουν σε ένα μοναστήρι του τάγματος των Βενεδικτίνων του Πιεμόντε στη βόρεια Ιταλία, για να παραβρεθούν σε μια θεολογική αντιλογία, καθώς η συγκεκριμένη μονή αποτελεί “ουδέτερο έδαφος” για τη διαμάχη που έχει ξεσπάσει μεταξύ του Πάπα Ιωάννη του 22ου και του Φραγκισκανού τάγματος.

Το Όνομα του Ρόδου
Ιl nome della rosa – Umberto Eco, Εκδόσεις Γνώση
Μετάφραση: Έφη Καλλιφατίδη

Η Μονή έχει αναστατωθεί από τον θάνατο του Αντέλμο του Οτράντο, ο οποίος ήταν εικονογράφος με ιδιαίτερο χάρισμα στην κωμική εικονογράφηση θρησκευτικών θεμάτων. Ο ηγούμενος της μονής, Άμπο της Φοσανόβα, ζητά από τον Γουλιέλμο να διερευνήσει τα αίτια και τις συνθήκες του θανάτου. Κατά τη διάρκεια των πρώτων ερευνών, έρχεται και η πρώτη λογομαχία.

Ο Χόρχε του Μπρούγος είναι ένας από τους παλαιότερους μοναχούς στη μονή και απεχθάνεται το γέλιο. Ο Γουλιέλμος βρίσκεται να πρωταγωνιστεί σε αυτήν αντιλογία αντί να είναι θεατής -όπως ήταν αρχικά, ο σκοπός του ταξιδιού του- η οποία αφορά στη θεολογική έννοια του γέλιου.

Την επόμενη ημέρα, ένα λόγιος μοναχός της Αριστοτελικής “σχολής”, Ο Βενάδιος της Σαλβεμέκ, μεταφραστής από τα Ελληνικά και τα Αραβικά, βρίσκεται νεκρός σ’ ένα βαρέλι γεμάτο από αίμα γουρουνιού. Ο Σεβερίνος του Σανκτ Βέντελ, ο βοτανολόγος, αναφέρει στον Γουλιέλμο ότι το πτώμα είχε μαύρες κηλίδες στην γλώσσα και στα δάκτυλα, πράγμα που συνιστά δηλητηρίαση.

Ο ρήτορας μοναχός, Μπένο της Ουψάλα, αποκαλύπτει στον ήρωα της ιστορίας ότι ο βιβλιοθηκάριος, ο Μαλαχίας του Χιλντεσχάιμ, και ο βοηθός του, Μπέρενγκαρ της Άρουντελ, είχαν ερωτική σχέση, μέχρι που ο Μπέρενγκαρ αποπλάνησε τον Αντέλμο, ο οποίος αυτοκτόνησε εν μέσω του αντικρουόμενου θρησκευτικού ονείδους. Εκτός από τον ίδιο, ακόμη δύο μοναχοί γνώριζαν τις παραπάνω “αδιακρισίες”: ο Χόρχε και ο Βενάδιος.

Παρ’ όλες τις απαγορεύσεις του Μαλαχία, ο Γουλιέλμος και ο Άντσο καταφέρνουν να μπουν στη λαβυρινθώδη βιβλιοθήκη και ανακαλύπτουν ότι υπάρχει ένα μυστικό δωμάτιο με τον τίτλο “Finis Africae”. Βρίσκουν ένα βιβλίο αφημένο πάνω στη θέση που εργαζόταν ο Βενάδιος, μαζί με κάποιες κρυπτογραφημένες σημειώσεις. Όμως κάποιος άγνωστος, το αρπάζει από αυτούς και τον κυνηγούν…

Ψιλά Γράμματα

Ο Ουμπέρτο Έκο γεννήθηκε το 1932 στην Αλεσάντρια του Πιεμόντε. Ο πατέρας του επιθυμούσε να γίνει δικηγόρος, όμως εκείνος έγινε δεκτός στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο και ακολούθησε τη Μεσαιωνική Φιλοσοφία και Φιλολογία. Κέρδισε μια έδρα στο Φιλοσοφικό τμήμα του πανεπιστημίου το 1954, γράφοντας τη διατριβή του πάνω στις φιλοσοφικές θέσεις του Αγ. Θωμά του Ακινάτη. Θαρρώ πως μια λεπτομερή ανασκόπηση της ακαδημαϊκής ζωής του θα ήταν περιττή, αφού από το 1954 μέχρι και την ημέρα του θανάτου του, ο “παντογράφος” -προσωνύμιο που τον ακολουθούσε λόγω της ευρείας θεματολογίας του- συνέχισε να επεκτείνει τη βασική του θέση:

Τα λογοτεχνικά κείμενα είναι πεδία και όχι χορδές νοημάτων. Η Λογοτεχνία που είναι τόσο οριστική ως προς την κατανόηση της, μέσα σε μία ξεκάθαρη πρόταση -το “κλειστό κείμενο”- είναι λιγότερο ανταποδοτική, τη στιγμή που τα κείμενα, που είναι πολύ περισσότερο”ενεργά” ανάμεσα στο μυαλό, στην κοινωνία και τελικά ανάμεσα στη ζωή-τα “ανοικτά κείμενα”- είναι τα πιο ζωηρά και σαφώς καλύτερα, αν και η “εκτίμηση” τους δεν είναι πρωτεύων στόχος”.

Τι συμβαίνει λοιπόν, όταν ένας κριτικός Λογοτεχνίας -ένας πραγματικός λογοτεχνικός αναλυτής -καθηγητής σημειωτικής (ή σημειολογίας) και φιλοσοφίας, με πλήθος από ήδη δημοσιευμένα δοκίμια και μελέτες, κάνει μια πρώτη προσπάθεια να γράψει ένα μυθιστόρημα;

Η επίπεδη πλευρά των πραγμάτων

Η crime fiction πλοκή, οι μυστηριώδεις φόνοι που πλέκονται σε μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και η συμμετρία με την οποία ο συγγραφέας φιλοδωρεί με στοιχεία-σχετικά ή φαινομενικά άσχετα με την υπόθεση- τον αναγνώστη, θυμίζουν έντονα μια συνωμοσιολογική ιστορία. Εάν στα παραπάνω προσθέσουμε το ιστορικό υπόβαθρο, τότε μάλλον μιλάμε για μια μεσαιωνική συνωμοσιολογική αφήγηση και σε ένα πρώτο επίπεδο, μάλλον έτσι είναι.

Δεν είναι δόκιμο και σε όλες τις περιπτώσεις το να “παρακαμφούν” όλα εκείνα τα στοιχεία που ο αναγνώστης κρίνει ότι δεν μπορεί ή δεν θέλει να ακολουθήσει, αφαιρεί από την ιστορία αρκετή από την αίγλη της. Είναι ένα κομβικό σημείο όπου το “ανοικτό κείμενο” παύει να είναι ανοικτό και η σημασία του μπορεί να οριστεί μέσα σε μια κλειστή πρόταση, σ’ έναν ορισμό. Όμως ακόμη κι έτσι, “Το Όνομα του Ρόδου” είναι μια καλοστημένη αστυνομική ιστορία. Προσωπικά, οι πρώτες αναγνώσεις του μυθιστορήματος αναλώθηκαν σε αυτό το πρώτο επίπεδο. Όμως τι θα ήταν η θάλασσα αν ήμασταν αναγκασμένοι να έχουμε το κεφάλι πάνω από την επιφάνειά της και δεν παίρναμε τη βαθιά ανάσα για να δούμε τι υπάρχει κάτω από αυτήν;

Η “άλλη” επίπεδη πλευρά των πραγμάτων

Αν αφαιρέσουμε λ.χ. τον σχολαστικισμό από την ιστορία μας, κινδυνεύουμε να χαθούμε σ’ ένα πλήθος από ανούσιες πληροφορίες που κατακλύζουν το κείμενο.

Ο “σχολαστικισμός” είναι η εκπαιδευτική μέθοδος και κατόπιν φιλοσοφική τάση που αποσκοπούσε στη “συμφιλίωση” της αρχαίας κλασικής φιλοσοφίας με τη μεσαιωνική θεολογία και, γενικότερα, ασχολήθηκε με την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων με βάση τις χριστιανικές αρχές. Η Θεολογική αντιμαχία, εκείνη η διαδικασία που ταξίδεψαν για να παρακολουθήσουν οι ήρωες της ιστορίας αλλά και εκείνος ο αντίλογος του Γουλιέλμου με τον Χόρχε σχετικά με τη θεολογική σημασία του γέλιου, ήταν ένα μέσο διδασκαλίας των σχολαστικών.

Αυτή διαδικασία αναζήτησης που μας συστήνει ο Έκο, έχει να κάνει με τη συνέχεια της αφήγησης ακόμη και όταν η πλοκή του βιβλίου, έχει μεταφερθεί σ’ ένα άλλο διαφορετικό θέμα.

Αν συνεχίσουμε ν’ αναζητούμε, το επόμενο που θα αναρωτηθούμε είναι τι σημαίνει ο όρος “ουδέτερο έδαφος” -για τη Μονή των Βενεδικτίνων- στο όποιο θα γινόταν αυτή η αντιμαχία. Θα βρούμε ότι κατά την περίοδο που εκτυλίσσεται το “Όνομα του Ρόδου”, το Φραγκισκανό Τάγμα τελούσε υπό τη δυσμένεια του Παπικού θρόνου και οι μοναχοί του βρίσκονταν στα πρόθυρα διωγμού με την κατηγορία της αίρεσης. Ίσως ανακαλύψουμε τη λεπτή ειρωνεία του Έκο που ξεκινά ήδη να φαίνεται, αφού η διαμάχη δεν κατέληξε ποτέ σε διωγμό, αλλά οι Φραγκισκανοί μοναχοί κατέληξαν να φημίζονται ως οι σκληρότεροι ιεροεξεταστές.

Ο “απλοϊκός” αναγνώστης δεν είναι ο αδαής και ο “ψαγμένος” δεν είναι ο ευρύτατα μορφωμένος. Για όλα υπάρχει μια μεθοδολογία που απλώς θα πρέπει να αποκρυπτογραφήσουμε, πριν ακολουθήσουμε. Όπως ακριβώς, ο Γουλιέλμος του Μπάσκερβιλ.

Dive! Dive! Dive!

Ο Γουλιέλμος του Μπάσκερβιλ είναι ένας χαρακτήρας που αντλεί τα χαρακτηριστικά του από δύο διαφορετικά επίπεδα της πεζογραφίας. Το πρώτο επίπεδο έχει να κάνει με τον τόπο καταγωγής του κεντρικού χαρακτήρα.

Μπάσκερβιλ

Το βιβλίο του Α.Κ. Ντόιλ, με πρωταγωνιστή τον Σέρλοκ Χόλμς, “Τα σκυλιά των Μπάσκερβιλ“, θεωρώ ότι είναι αρκετά διάσημη ιστορία ακόμα και ανάμεσα σ’ εκείνους που δεν αρέσκονται στην αστυνομική λογοτεχνία. (σημ. Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο, αλλά κάπως πρέπει να γίνει η εισαγωγή).

Η ενασχόληση του πρωταγωνιστή με τη μυστηριώδη υπόθεση και οι μέθοδοι του διάσημου ντετέκτιβ, μοιάζουν να είναι ταυτόσημες με εκείνες του Γουλιέλμου. Έτσι μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Έκο έδωσε στον δικό του “ντετέκτιβ” το όνομα που παραπέμπει στον Χολμς ως ένα είδος “τιμής ένεκεν” Μπορούμε όμως εξίσου δόκιμα να υποθέσουμε ότι ο θρύλος της Έπαυλης Μπάσκερβιλ και του ιδιοκτήτη της, ήταν εκείνος που έδωσε το όνομα του στον Γουλιέλμο. Ο Ρίτσαρντ Κάμπελ περιγράφεται σαν ένας τερατωδώς κακός άνθρωπος, που φημολογείται ότι, ανάμεσα σε πολλά άλλα, σκότωσε την γυναίκα του και πούλησε την ψυχή του στον διάβολο.

Ο Ουίλλιαμ, όπως πληροφορούμαστε από τον Άντσο -που είναι ο αφηγητής της ιστορίας- πολλά χρόνια πριν, προέδρευσε σε πολλές δίκες της Ιεράς Εξέτασης. Σε μια από αυτές, ένας μοναχός που κατηγορήθηκε ως αιρετικός, απέδειξε την αθωότητά του και ο Ουίλλιαμ αρνήθηκε να τον καταδικάσει.

Ο Δομινικανός επίσκοπος, εντεταλμένος της Παπικής έδρας ιεροεξεταστής και ιστορικό πρόσωπο, που λαμβάνει μέρος στην ιστορία του Έκο, απαιτεί από τον Ουίλλιαμ την καταδίκη του μοναχού. Εκείνος αρνείται. Φυλακίζεται και βασανίζεται μέχρι ν’ αλλάξει γνώμη. Δηλώνει μετάνοια και παρευρίσκεται στην εκτέλεση του μοναχού. Τα γεγονότα ακόμη είναι φρέσκα στη μνήμη του Ουίλλιαμ όταν φτάνει στη μονή.

Υπό την σημειολογική έννοια που ο Έκο αρέσκεται να υπονοεί, ο Ουίλλιαμ πούλησε την ψυχή του σ’ έναν διάβολο, όχι πολύ διαφορετικό από εκείνον που περιγράφουν οι Γραφές.

Γουλιέλμος του Όκαμ

Και ενώ οι μέθοδοι του ήρωά μας μοιάζουν ν’ ακολουθούν εκείνες του Σέρλοκ Χολμς, ο Έκο κρύβει την πραγματική πηγή της μεθοδολογίας του μεσαιωνικού “ντετέκτιβ” πίσω από ένα “ξυράφι”.

Ο Γουλιέλμος του Όκαμ (1287-1347) ήταν Άγγλος μοναχός του Φραγισκανού τάγματος και σχολαστικός θεολόγος. Ανάμεσα στο πλούσιο έργο που άφησε και αφορά στη Φυσική , στη Λογική αλλά και στη Θεολογία, ξεχωρίζει η μεθοδολογία που ανάπτυξε προκειμένου να τεκμηριώσει την θεωρία του. Ο κανόνας του Όκαμ (Occam’s razor) λέει:

Κανείς δεν πρέπει να προβαίνει σε περισσότερες εικασίες απ’όσες είναι απαραίτητες”.

Φαίνεται απλό, αλλά μπορούμε να δούμε ένα παράδειγμα: Επιστρέφοντας ξημερώματα στο σπίτι, βρίσκω το φως του καθιστικού αναμμένο. Η θεωρία, δηλαδή ότι κάποιος από την οικογένεια που κοιμάται το ξέχασε αναμμένο, είναι αρκετή, αφού η θεωρία που θέλει τον διακόπτη να έχει πάθει βλάβη, επισύρει ένα πλήθος άλλων θεωριών για να γίνει ρεαλιστική.

Μήπως θυμίζει εκείνο το περίφημο:

“Είναι παράλογο να στρεβλώνεις τα γεγονότα για χωρέσουν στη θεωρία, ενώ θα έπρεπε να στρεβλώνεις τη θεωρία ώστε να χωρέσουν τα στοιχεία”.

Arthur Conan Doyle (1891), A Scandal in Bohemia

Τα “ρόδα” της Μονής

Υπάρχει ένα πλήθος χαρακτήρων που βάζουν το δικό τους λιθαράκι σε αυτήν την περιπέτεια ιδεών και που θα ήταν άδικο να “κλείσω¨ σε μια περίληψη. Άλλωστε οι περιλήψεις και τα κεντρικά νοήματα είναι κλειστά κείμενα και εκ φύσεως αντίκεινται στις θεμελιώδεις αρχές του βιβλίου. Μπορούμε εύκολα να συνειδητοποιήσουμε την έννοια του “ανοικτού κειμένου”, όταν μόνο το όνομα του κεντρικού χαρακτήρα μπορεί να κρύβει μια ολόκληρη ευκαιρία για έρευνα.

Θα ήταν όμως εξίσου άδικο να μην περάσουν έστω και επιγραμματικά από αυτήν την προσπάθεια προσέγγισης του “Ρόδου”. Παρά τη διαφοροποίηση των χαρακτήρων, των ιδεών και των μεθόδων που χρησιμοποιούν για να διαπεράσουν το πρώτο επίπεδο της αφήγησης, μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά. Τόσο εμφανή αλλά ταυτόχρονα τόσο περίτεχνα κρυμμένα χαρακτηριστικά, που μόλις ο αναγνώστης υποψιαστεί το μοτίβο τους, νοιώθει τον χτύπησε κάποιου είδους επιφοίτηση. Τα ονόματα τους είναι προϊόν της φαντασίας του Ουμπέρτο Έκο, όμως οι πόλεις από τις οποίες κατάγονται και ως έθιμο της εποχής ακολουθούσαν τ’ ονόματα, είναι όλες υπαρκτές -και όχι μόνο αυτό, αλλά, για κάποιους λόγους που δεν ενοποιούνται κάτω από μια ιστορική περίοδο, έπαιξαν τον δικό τους ρόλο στη μεσαιωνική Χριστιανική, αν μπορεί να είναι δόκιμη η λέξη, κουλτούρα.

Ακολουθώντας τους μοναχούς στα μέρη από τα οποία κατάγονται, θα βρεθούμε μπροστά σ’ ένα χάρτη της Ευρώπης. Ο χάρτης δείχνει τις “εστίες” που είναι υπεύθυνες από θεολογική και φιλοσοφική άποψη για την εξάπλωση του “μεσαίωνα”, αλλά και το περιβάλλον που έμελλε να διαμορφώσει τη μεσαιωνική λογοτεχνία.

Άντσο της Μέλκ

Αφηγητής. Δόκιμος Βενεδικτίνος μοναχός και ακόλουθος του Γουλιέμου. Στο ξεκίνημα της ιστορίας, η “φωνή” του φαντάζει μετρημένη και ίσως σοφή, αφού μας εισάγει στην περιπέτεια που έζησε όταν ήταν δόκιμος. Όταν η ιστορία μας προχωρά σε μια ανάδρομη πορεία, ο Άντσο γίνεται ο νέος και αδέξιος, δόκιμος, γιος ενός πλούσιου ευγενούς. Δεν είναι υπερβολικό να υποθέσουμε ότι ο Άντσο βιώνει περισσότερο από τον καθένα τα τεκταινόμενα της ιστορίας που αφηγείται, αλλά και γίνεται μάρτυρας μερικών από τις ιστορικότερες θεολογικές διαμάχες του δυτικού πολιτισμού. Και όλα αυτά ενώ η δίψα για μάθηση οδήγησε στη γνώση, η ίδια δίψα οδηγεί κάποιους άλλους στον θάνατο.

Προφανώς ο Έκο έχει “στήσει” τον δικό του Γουότσον για να πλαισιώσει τον Γουλιέλμο-Σέρλοκ, αφού τα “καθήκοντά” του είναι παρόμοια μ’ εκείνα του ήρωα του Ντόιλ. Αν έχετε αμφιβολία, προσπαθήστε να προφέρετε τα δύο ονόματα το ένα μετά το άλλο. Νομίζω ότι ηχούν παρόμοια…

Hint: Στo scriptorium* του Αβαείου της Μελκ υπήρξε ένα από τα πιο παραγωγικά σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Άμπο της Φοσανόβα (ή Φόσα Νουόβα)

Ο ηγούμενος της Μονής. Είναι εκείνος που ζητά τη βοήθεια του Γουλιέλμου και δείχνει να ενδιαφέρεται περισσότερο για το καλό όνομα του Μοναστηριού, παρά για την αποκάλυψη της αλήθειας. Μην βιαστείτε να κρίνετε τον Άμπο, πριν αναλογιστείτε ότι το “κακό όνομα” σε μια μονή σημαίνει Ιερά Εξέταση (έχετε σίγουρα ακούσει για τις πυρές που άναβαν πολύ εύκολα.)

Hint: Η Φόσα Νουόβα βρίσκεται εκατό χιλιόμετρα βόρεια της Ρώμης. Στη μονή, που αρχικά άνηκε στο τάγμα των Βενεδικτίνων και κατόπιν στο τάγμα των Βεναρδίνων, πέθανε ο Αγ. Θωμάς ο Ακινάτης.

Ακολουθούν όλοι οι υπόλοιποι μοναχοί :

Σεβερίνος της Σάνκτ Βέντελ – Βοτανολόγος
Μαλαχίας του Χιλντεσχάιμ – Βιβλιοθηκάριος
Μπέρενγκαρ της Άρουντελ– Βοηθός Βιβλιοθηκάριος
Αντέλμο του Οτράντο – Εικονογράφος, δόκιμος
Μπένο της Ουψάλα – φοιτητής ρητορικής
Αλινάρντο της Γκροταφεράτα -γηραιός μοναχός
Ρεμίτζιο του Βαραγκίν – Υπεύθυνος κελαριού
Σαλβατόρε της Μοντ Φεράτ – Μοναχός
Νίκολας του Μοριμόντο – Υαλουργός
Αυμάρο της Αλεσσαντρία – “κουτσομπόλης” μοναχός, ροχαλίζει, κατάγεται από την γενέτειρα του Ουμπέρτο Έκο και ίσως στο πρόσωπο του μοναχού, διακρίνουμε έναν λεπτό αυτοσαρκασμό του συγγραφέα.
Πασίφικoς του Τίβολι
Πέτρος της Σάντα Αλμπάνο – Μοναχός με καταγωγή το Πιεμόντε, την γενέτειρα του συγγραφέα.
Γουάλντο του Χέρφορντ
Μάγκνους της Ιόνα
Πατρίκ της Κλουεσμισνόις
Ραμπάνο του Τολέδο
Βενάδιος του Σάλβαμεκ ή Σάλβεμεκ – Μεταφραστής χειρογράφων. O Μοναχός, “κλειδί” της πλοκής, δεν έχει κάποια γνωστή καταγωγή. Εικάζεται ότι η φανταστική “Σαλβεμέκ” προέρχεται από το ιταλικό “Salva me” που σημαίνει “σώσε με”.

Τελευταίος αλλά όχι έσχατος, ο Χόρχε από το Μπούργος. Ο τυφλός μοναχός είναι ένας από τούς γηραιότερους στη μονή. Παρά την τύφλωσή του, έχει μια θαυμαστή μνήμη και γνώση της βιβλιοθήκης, πράγμα που τον καθιστά σεβάσμιο ανάμεσα στους υπόλοιπους μοναχούς. Αντιμάχεται με τον Γουλιέλμο αρκετές φορές με θέμα το γέλιο, αφού ως “σκληροπυρηνικός”λειτουργός των κανόνων του Αγ. Βενέδικτου, θεωρεί ότι είναι απειλητικό ως προς την πίστη του καθώς “γελώντας, κοροϊδεύεις την Αλήθεια της Πίστης και αποτυγχάνεις να πολεμήσεις τους εχθρούς της” Είναι εκείνος που κατά τις τελευταίες ημέρες που εκτυλίσσεται η πλοκή, κυρρήτει, προβλέποντας την Τελική Κρίση.

Στο Επιμύθιο**, ο Ουμπέρτο Έκο αναφέρει πως τίποτα δεν είναι πιο πασιφανές (στο βιβλίο του), από το άθροισμα της πρόσθεσης: “τυφλός άντρας ” + “Βιβλιοθήκη” . Το άθροισμα είναι Χόρχε Λουίς Μπόρχες.***

Αedificium

Το μυστήριο των θανάτων των μοναχών περιπλέκεται ολοένα και περισσότερο. Ο Γουλιέλμος και ο Άντσο ακολουθούν τα στοιχεία που τους φέρνουν στη βιβλιοθήκη της Μονής, η οποία βρίσκεται οχυρωμένη σ’ έναν πύργο. Το aedificium (στα λατινικά σημαίνει κτίριο) έχει τρία επίπεδα. Στο ισόγειο βρίσκεται η κουζίνα της μονής και η τραπεζαρία. Στο δεύτερο επίπεδο βρίσκεται το scriptorium και στο ανώτερο επίπεδο δεσπόζει η βιβλιοθήκη. Τα δύο χαμηλότερα επίπεδα είναι ανοικτά σε όλους τους μοναχούς, καθώς ο κατάλογος με τα βιβλία της βιβλιοθήκης βρίσκεται στο scriptorium. Ο μοναχός που επιθυμεί να διαβάσει κάποιο βιβλίο, κάνει αίτημα στον βιβλιοθηκάριο κι εκείνος, αν κρίνει ότι το αίτημα είναι δικαιολογημένο, τότε κατεβάζει το βιβλίο στο scriptorium.

Η Βιβλιοθήκη στο “Όνομα του Ρόδου” έχει λαβυρινθώδη σχήμα και τη λεπτομερή εικόνα της δομή της έχουν μόνο ο βιβλιοθηκάριος και ο βοηθός του. Το aedificum πλαισιώνεται από τέσσερις πύργους που προσανατολίζονται στα σημεία του ορίζοντα. Στο υψηλότερο επίπεδο του καθένα υπάρχουν επτά δωμάτια που πλαισιώνουν ένα κεντρικό δωμάτιο. Μιλάμε για συνολικά εικοσιοκτώ δωμάτια και επιπλέον τέσσερα κεντρικά. Σε αυτά προστίθενται οκτώ δωμάτια στην εξωτερική πλευρά των τειχών και δεκαέξι ακόμη στο κέντρο του λαβύρινθου. Πενήντα έξι συνολικά δωμάτια απαρτίζουν τη βιβλιοθήκη της Μονής.

Αν νομίζετε ότι θα είχατε χαθεί, υπάρχει τρόπος για να προσανατολιστείτε. Στην πόρτα κάθε δωματίου υπάρχει ένας πάπυρος στον οποίο αναγράφεται ένας στίχος από το βιβλίο της Αποκάλυψης.

Το πρώτο γράμμα του στίχου ανταποκρίνεται στην ονομασία του συγκεκριμένου δωματίου. Τα γράμματα των γειτονικών δωματίων, όταν διαβαστούν μαζί, δίνουν το όνομα της περιοχής από την οποία προέρχονται τα βιβλία που περιέχουν τα συγκεκριμένα δωμάτια. Τα δωμάτια που σχηματίζουν την λέξη “Yspania” περιέχουν βιβλία από τη Νοτιοδυτική Ιβηρική χερσόνησο. Απλό δεν το λες, πάντως!

Υπάρχουν δύο δωμάτια που δεν έχουν χαρακτηρισμό. Ένα από αυτά, ονομάζεται Finis Africae. Είναι το πιο καλά φυλασσόμενο δωμάτιο και κάποιος που θα ήθελε να εισέλθει μπορούσε να το κάνει μόνο μέσω μιας μυστικής εισόδου.

Ιστορία Πίσω από Μυθοπλασία

Ήδη, λίγο παραπάνω έχουμε δει ένα ιστορικό πρόσωπο που έζησε την εποχή που η ιστορία διαδραματίζεται. Ο Ουίλιαμ του Όκαμ και το “ξυράφι” του, αναφέρονται πολύ συχνά, παίρνοντας ουσιαστικά τη θέση του “δόγματος” πάνω στο οποίο καθένας από εμάς θα έπρεπε να λαμβάνει υπόψη, ως την απλούστερη και πιο ασφαλή μέθοδο απέναντι στα διαδραματιζόμενα γεγονότα. Επιπλέον όμως της μεθόδου και της όποιας θεωρητικής αναζήτησης, ο Έκο “χρησιμοποιεί” αρκετά ιστορικά πρόσωπα για να πλαισιώσει τη μεσαιωνική μυθοπλασία του.

Ο Ουμπερτίνος του Κάζαλε, ο Μινορίτης Μιχαήλ της Τσέζενα, όπως και Μπερνάντο Γκί, είναι ιστορικά πρόσωπα που αποτελούν -μεγαλύτερα ή μικρότερα- κομμάτια του παζλ.

Ο Μπερνάντο Γκί (1261-1331) είναι ο ιεροεξεταστής που καταφθάνει στη Μονή και ο “παλιός γνώριμος” του Γουλιέλμου. Η απεικόνιση του από τον συγγραφέα θεωρήθηκε από τους κριτικούς ως αρκετά υπερβολική, οδηγώντας κάποιους από αυτούς να αναφέρουν ότι ο Γκι εμφανίζεται ως πιο περιβόητος κακός απ’ όσο πραγματικά υπήρξε και πως ο Έκο ακολούθησε στερεοτυπικά το λογοτεχνικό πρότυπο του Μάθιου Λούις στον “Καλόγερο”. Σε αντιδιαστολή όμως με τις αιτιάσεις της κριτικής, ένα μεγάλο μέρος από τους διαλόγους έχει εξαχθεί από το Εγχειρίδιο του Ιεροεξεταστή (Practica Inqiuisitionis Heretice Pravitatis) που έχει γράψει ο Μπερνάντο Γκί.

Το Όνομα του Ρόδου

Το μυθιστόρημα μου είχε έναν διαφορετικό τίτλο όσο δουλευόταν, που ήταν “Η Μονή του εγκλήματος”.

Ο τίτλος απορρίφθηκε, αφού κατά τον ίδιο τον συγγραφέα, δεν ήταν τίμιος ως προς τους αναγνώστες που αναζητούν βιβλία με αστυνομική δράση. Ο Έκο ήθελε τον τίτλο “Άντσο της Μέλκ” καθώς ήταν ένας ουδέτερος τίτλος και ασφαλώς ο Άντσο ήταν -και παραμένει- ο αφηγητής της ιστορίας.

…Όμως στη χώρα μας, τα κύρια ονόματα δεν αρέσουν στους εκδότες…Υπάρχουν ελάχιστα έργα απέναντι στις λεγεώνες από Εξαδέλφες Μπέτυ, Μπάρυ Λύντον και Τομ Τζόουνς που βρίθουν σε άλλες λογοτεχνίες”.

Γυρνώντας -λίγο- πίσω στον χρόνο, η Νορμανδική γραφή του Γερμανικού ονόματος Hrodohaidis είναι υπεύθυνη για την Αγγλική ονομασία του τριαντάφυλλου. Οι Νορμανδοί το σύστησαν Βρετανούς ως Rohese. Αν όμως αναζητήσουμε την πραγματική ρίζα του λουλουδιού, τότε η απάντηση βρίσκεται στο λατινικό Rosa.

Όμως πέρα από την ετυμολογική σημασία του Ρόδου, τη συμβολική σημασία του κάλλους και της αγνότητας, που είναι μεταγενέστερη, και τη σύνδεσή του με την Παρθένο Μαρία, που χρονολογείται περί τον 18ο αιώνα, ο Γουλιέλμος του Όκαμ κάνει και δω την εμφάνισή του με τη μεταφυσική θεώρηση των πραγμάτων. Ο νομιναλισμός είναι η οπτική σύμφωνα με την οποία οι λέξεις και τα ονόματα τα οποία αποδίδουμε στα πράγματα, δεν αφορούν την ουσία, την αλήθεια ή την αντικειμενική πραγματικότητα των φαινομένων, αλλά την ύπαρξη και τις ιδιότητές τους.

“Η ιδέα του τίτλου, μου ήρθε σχεδόν τυχαία και μου άρεσε, διότι το ρόδο είναι ένα συμβολικό σχήμα τόσο βεβαρημένο με νοήματα που δεν του έχει aπομείνει σχεδόν κανένα”.

Ο Αριστοτέλης και το χαμένο -για πάντα- βιβλίο του για την Κωμωδία υπάρχει διάχυτο στο “Όνομα του Ρόδου”. Ίσως ο χαμένος συμβολισμός του Ρόδου να χτυπά ευθεία στο χαμένο βιβλίο. Μα δεν μπορώ να το γνωρίζω. Μπορώ όμως να το πιστεύω.

” Ο συγγραφέας θα ‘πρεπε να πεθαίνει μετά τη συγγραφή. Για να μην διαταράσσει την πορεία του κείμενου”.

Από την έξαψη της ανάγνωσης και τον ενθουσιασμό των σημειολογικών ανακαλύψεων, η “πτώση” σε απτά καθημερινά πράγματα, μοιάζει με μια δίκαιη συνέπεια. Εξάλλου, η Γερτρούδη Στάιν έχει αποδώσει πολύ πιο εύστοχα αυτό που προσπαθώ να περιγράψω σε όλο αυτό τον συρφετό από πληροφορίες και συμβολισμούς:

“Ένα Ρόδο είναι ένα Ρόδο, είναι ένα Ρόδο…”

Παραπομπές:

*Το μέρος της μεσαιωνικής μονής όπου είναι αποκλειστικά κατασκευασμένο για ανάγνωση, αντιγραφή και εικονογράφηση. Συνήθως ήταν κομμάτι της βιβλιοθήκης, προσβάσιμο μόνο σε εκείνους που ασχολούνταν με κάποια από τις δύο δραστηριότητες. Τα περισσότερα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας αλλά και δραματουργίας που σώζονται έως σήμερα, είναι αντίγραφα των πρωτοτύπων που κατασκευάστηκαν σε κάποια από αυτά τα μέρη κατά τον μεσαίωνα.
**Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου, Μετ. Εφη Καλλιφατίδη, Εκδόσεις Γνώση, 1985
*** Tο διήγημα του Borges “The Library of Babel” (1941) πραγματεύεται ένα σύμπαν, που κάποιοι αποκαλούν “βιβλιοθήκη”, η οποία είναι πανομοιότυπη με εκείνη στο “Όνομα του Ρόδου”.

Βιβλιογραφία:

Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου, Μετ. Έφη Καλλιφατίδη, Εκδόσεις Γνώση, 1985
The World of Universals, Bertrand Russell, Oxford University Press, 1912
Borges and The Name of the Rose, Erik Ketzan, web.archive.org
Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, Εκδ Εστία, 2010
Ευρωπαϊκή φιλοσοφία της θρησκείας, Μάριος Μπέγζος, Εκδ. Γρηγόρη, 2004

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά