Τρόμος & Επιστημονική Φαντασία: Η σκοτεινή διπλή έλικα της Λογοτεχνίας του Φανταστικού

by Γιώργος Σκαγιάκος

Το άρθρο “Τρόμος & Επιστημονική Φαντασία: Η σκοτεινή διπλή έλικα της Λογοτεχνίας του Φανταστικού” του Γιώργου Σκαγιάκου συμμετέχει στο αφιέρωμα Τρόμου & Επιστημονικής Φαντασίας της Nyctophilia.gr.

“Ο Ύπνος της Λογικής Θρέφει Τέρατα”

Francisco Goya

Ο Φόβος και οι αυτού ακόλουθοι

Ο Γάιος Πλίνιος ο νεότερος (61-113), υπήρξε επιφανής νομικός και δικηγόρος της Ρώμης. Πέρασε δε από πολλά κρατικά αξιώματα την εποχή της παντοδύναμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ανάμεσα στο λογοτεχνικό του έργο, το οποίο περιλαμβάνει κυρίως ποίηση και ρητορικούς λόγους, έγραψε και επιστολές προς δημοσίευση. Οι επιστολές ήταν ένα σχετικά νέο είδος πεζογραφίας, μη μυθοπλαστικού ύφους και λόγου. Σε δύο από τις επιστολές που σώζονται περιγράφονται η έκρηξης του Βεζούβιου και η καταστροφή της Πομπηίας. Όμως σε μια άλλη του επιστολή προς τον Συγκλητικό Lucius Licinius Sura, γίνεται σαφής αναφορά -για την ακρίβεια, διήγηση- μια ιστορίας που αφορά σ’ ένα σπίτι που βρισκόταν στην Αθήνα, το “στοιχειωμένο σπίτι του Αθηνόδωρου”.

Διαβάστε επίσης:
“Προς Λικίνιο Σούρα”: μια αρχαία ιστορία φαντασμάτων

Η αλήθεια είναι ότι οι ιστορίες φαντασμάτων δεν είναι γνωστό από πότε ήταν δημοφιλείς, αλλά αυτή η διήγηση, αν και δεν έχει καμιά λογοτεχνική δομή -πράγμα που την καθιστά περισσότερο πειστική- είναι η πρώτη καταγεγραμμένη ιστορία τρόμου. Περισσότερο δε αν αναλογιστεί κανείς ότι οι αλυσίδες που κρατούν δέσμιο το πνεύμα και ο απόκοσμος ήχος τους, αποτέλεσε τη βάση για πολλές στερεοτυπικές απεικονίσεις στη μετέπειτα Λογοτεχνία Τρόμου.

Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια, ένας μεσαίωνας κι ένας Διαφωτισμός, για να φτάσουμε στα τέλη του 18ου αιώνα, όπου οι Ρομαντικοί επηρεάζουν άμεσα τα λογοτεχνικά ρεύματα. Θρύλοι και λαϊκές παραδόσεις αναμιγνύονται στο ζοφερό κλίμα που δημιουργεί η κόντρα των αναπτυσσόμενων επιστημών και της βαθιάς θρησκευτικής κουλτούρας που έχει εδραιωθεί όλα αυτά τα χρόνια. Ιστορίες άλλοτε καθαρά αποκυήματα της φαντασίας των δημιουργών τους και άλλοτε δοσμένες μέσα από το πρίσμα του “πραγματικού”, δημοσιεύονται και πραγματεύονται τον Φόβο, τον Τρόμο και τη Φρίκη του ανθρώπου απέναντι σε οτιδήποτε ξεπερνά τα όρια της λογικής του. Η Γοτθική Λογοτεχνία γεννιέται με ορόσημο, το Castle of Otranto” (1764) του Horace Walpole, λίγα μόλις χρόνια πριν οι “διάδοχοί” του, εκείνοι της Βικτωριανής εποχής, εξαπολύσουν “τα κτήνη τους” και ανεβάσουν τη Γοτθική Λογοτεχνία στα ύψη που εξακολουθεί να κατέχει έως και σήμερα.

The giant helmet at the beginning of Horace Walpole’s novel The Castle of Otranto.

Τι θα συμβεί εάν…

Λίγα χρόνια μετά τις επιστολές του Πλίνιου, ο Λουκιανός (125-180) από τα Σαμόσατα, περιοχή που τότε αποτελούσε Ρωμαϊκή κτήση, παρουσιάζει το έργο “Αληθή Διηγήματα”. Σ’ αυτό το λογοτεχνικό έργο, οι ήρωες, αφού περάσουν τις Ηράκλειες Στήλες, ανακαλύπτουν νέους κόσμους που τους διατρέχουν ποτάμια από κρασί και που κατοικούνται από ψάρια και αρκούδες, σημάδι που δηλώνει ότι ο Ηρακλής και ο Διόνυσος βρέθηκαν κάποια στιγμή εκεί. Όμως αφού αναχωρούν, ένας κυκλώνας σηκώνει το πλοίο τους και το οδηγεί στη Σελήνη όπου ένας πόλεμος μαίνεται μεταξύ του βασιλιά της Σελήνης και του βασιλιά του Ήλιου. Ο λόγος του πολέμου είναι η αποίκηση του Αυγερινού, που δεν είναι άλλος από τον πλανήτη Αφροδίτη. Η αφήγηση του Λουκιανού περνά μέσα από λογοτεχνικά είδη που επίσης χρειάστηκαν αιώνες εξέλιξης για να θεωρηθούν κομμάτια της Λογοτεχνίας. Πολλοί είναι εκείνοι που διαφωνούν με την άποψη, αλλά haters gonna hate, αφού τα “Αληθή Διήγηματα” αποτελούν την πρώτη -ίσως πρώιμη- καταγραφή μοτίβου Επιστημονικής Φαντασίας.

Έκτοτε βέβαια πέρασαν επίσης Μεσαίωνες και Διαφωτισμοί. Η εξέλιξη της επιστήμης και η τεχνολογία άνοιξε νέους ορίζοντες, όμως για κάθε “κάστρο” που έπεφτε, ένα άλλο πιο γερό, και ίσως πιο σκοτεινό, ορθωνόταν. Η Επιστημονική Φαντασία βρισκόταν εκεί ακριβώς για να αναρωτηθεί “τι θα γινόταν, αν…”. Πολλοί έγκριτοι συγγραφείς και μελετητές του είδους, έχουν προσπαθήσει να θέσουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ένα έργο θ’ άνηκε ή όχι στο είδος. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά:

Ο ορισμός του Isaac Asimov (1920-1992) φέρνει την Ε.Φ. στον πραγματικό της χαρακτήρα που δεν είναι άλλος από τη σπουδή πάνω στην αντίδραση των ανθρώπων απέναντι στις αλλαγές που συντελούνται στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας, και πώς αυτές μπορούν να επηρεάσουν την Ιστορία. Εάν ο Λουκιανός έγραψε άθελά του την πρώτη Space Opera, ο Asimov διεύρυνε, σε θεωρητικό επίπεδο, το είδος.

Και ενώ όλα ξεκινούν και τρέχουν με φρενήρης ρυθμούς, ακολουθώντας τις καταιγιστικές εξελίξεις στους τομείς του πεδίου της, στο βιβλίο του Billion Year Spree (1973), ο Brian Aldiss υποστηρίζει ότι οι ρίζες της επιστημονικής βρίσκονται στη Γοτθική Λογοτεχνία.

Ένα ταγκό με την Shelley

Κάθε ένας από εμάς τους αναγνώστες τούτων των εφιαλτών, έχει μία -έστω επιδερμική- γνώση του έργου της Mary Shelley, Frankenstein or The Modern Prometheus (1823). Εάν όχι άμεση γνώση μέσω του βιβλίου της, σίγουρα όλοι έχουμε δει ή διαβάσει κάποια από τις μυριάδες διασκευές σε ταινίες, σε graphic novels, ακόμη και σε κινούμενα σχέδια που έχουν κεντρικό ήρωα τον Φρανκενστάιν ή -για να ακριβολογούμε- το πλάσμα που δημιούργησε ο Φρανκενστάιν.

Η Shelley έχοντας ως έναυσμα τη φιλική παρόρμηση των συνδαιτημόνων της, του συζύγου και ποιητή Percy Shelley, του κοινού τους φίλου Λόρδου Μπάιρον και του John Polidori, θέλησε να γράψει μια τρομακτική ιστορία. Η αλήθεια είναι ότι το πήγε αρκετά πιο μακριά, έχοντας καταφέρει να δημιουργήσει ένα από τα πλέον επιδραστικότερα βιβλία τρόμου όλων των εποχών. Πλέον αυτού -που δεν είναι και λίγο- κατάφερε να γράψει αυτό που ο Aldiss διατυπώνει άμεσα στο βιβλίο του. Αρκετοί μελετητές διαφωνούν, όμως τα στοιχεία είναι συγκεκριμένα. Η Shelley συνέθεσε ένα από τα πρώτα γνήσια έργα επιστημονικής φαντασίας, αφού χωρίς τους εργαστηριακούς πειραματισμούς του Βίκτορ Φρανκενστάινοι γνώσεις της επιστήμης πάνω στην ηλεκτροφυσιολογία, εκείνη την εποχή ήταν σχεδόν ανύπαρκτες αλλά ο γαλβανισμός, κάνει εξίσου καλά τη δουλειά – η ιστορία δεν θα μπορούσε να σταθεί.

Bernie Wrightson’s Original ‘Frankenstein’ Art for Marvel Cover

Αντίστροφη μέτρηση – Ανάφλεξη

Υπάρχουν αρκετά λογοτεχνικά έργα όπου δύο είδη συνδυάζονται με επιτυχία. Όμως γιατί η Ε.Φ. και ο Τρόμος ταιριάζουν τόσο καλά;

Ο Τρόμος είναι η λογοτεχνία του Φόβου και για όλη αυτήν την εκπληκτική εξέλιξη της επιστήμης και τη σκληρή δουλειά των ερευνητών, οι επιστήμονες χρειάστηκε να υπερκεράσουν τις σκιές της άγνοιας του κόσμου. Ακόμη και αφότου οι εξελίξεις δεν επιδέχονται αμφισβήτηση, στο μυαλό ορισμένων ανθρώπων η επιστήμη απλώς ρίχνει περισσότερη σκιά πάνω στους αρχέτυπους φόβους. Ο φόβος για το μέλλον, ο φόβος των νέων ασθενειών, του θανάτου και μάλλον περισσότερο απ’όλα τα προηγούμενα, ο φόβος για το άγνωστο.

Η πιο προχωρημένη εφαρμοσμένη τεχνολογία φαντάζει σαν “μαύρη μαγεία” στα μάτια κάποιου ανθρώπου που δεν κατανοεί τον τρόπο λειτουργίας της. Και η αλήθεια είναι ότι σε αυτήν την περίπτωση η επιστήμη είναι αρκετά τρομακτική. Ακόμα και σε κάποιους βαθιά θρήσκους, η επιστήμη και η λογική της αντιπροσωπεύουν απειλή προς τα πιστεύω τους. Και είναι επίσης αλήθεια ότι η ρήξη των θεμελιωδών αρχών -έστω και απαρχαιωμένων- ενός ανθρώπου ή μιας ομάδας ανθρώπων, είναι εξίσου τρομακτική.

Όμως ορισμένοι από τους φόβους που η Ε.Φ. πυροδοτεί είναι πολύ πιο “ωμοί” από τον διαμελισμό ενός αμφίβιου πλάσματος σε κάποιο σχολικό εργαστήριο. Η σκοτεινή πλευρά της ανθρωπότητας στο κυνήγι της Γνώσης είναι γεμάτη από πραγματικές ιστορίες τυμβωρυχιών, ζωοτομών, τερατουργηματών τοποθετημένων σε γυάλες γεμάτες με υγρά συντήρησης, σαρκοφάγα σκαθάρια, χημικά ατυχήματα και πειράματα όπου τίποτα δεν πήγε καλά. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ιστορίες και φιλμς τρόμου όπου το επιστημονικό στοιχείο -είτε ως φαντασία, είτε ως πραγματικότητα- δεν χρησιμοποιείται για να “απογειώσει” τον τρόμο, αλλά για να “προσεδαφίσει” τον αναγνώστη. Σε αυτά τα έργα, οι δημιουργοί χρησιμοποιούν τα στοιχεία της Ε.Φ. για να συνθέσουν έναν πλήρη και πειστικό κόσμο όπου η Φρίκη θα έχει μεγαλύτερο αντίκτυπο.

Δυστοπία, αγάπη μου

Η Ε.Φ. αναγνώρισε και αποδέχτηκε τη δική της σκοτεινή πλευρά. Το έκανε σχετικά γρήγορα, αφού αρκετά συχνά εξερευνά τρομακτικά και φρικιαστικά μοτίβα σε πολλές από τις δικές της δυστοπικές υποκατηγορίες, περνώντας κάθε μια από αυτές τις ιδέες μέσα από το σκοτεινό πρίσμα. Το ίδιο συμβαίνει και με την φιλμογραφία, αφού η τεχνολογία του Star Trek είναι εξυπηρετική και “μοδάτη”, αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με το μοτίβο του Terminator. Ίσως ο απόλυτος συνδυασμός “γυαλιστερής” αλλά και θανάσιμης τεχνολογίας να βρίσκεται στην ταινία σήμα κατατεθέν 2001: A Space Odyssey.

Στην πραγματικότητα, οι επιστήμονες που εργάζονται στο εγχείρημα SETI (Search for ExtraTerrestrial Intelligence), προσδοκούν ότι μια οποιαδήποτε ανακάλυψη άλλων πολιτισμών θα ήταν όφελος για την ανθρωπότητα, αλλά στη λογοτεχνία του H.P. Lovecraft -που μάλλον είναι εξίσου επιδραστική με εκείνη της Shelley– η επαφή του ανθρώπου με εξωγήινους πολιτισμούς απλώς προσθέτει νέους τρόμους στους ήδη υπάρχοντες. Έκτοτε, δεν υπάρχουν παρά ελάχιστα έργα -τόσα ώστε να επιβεβαιώνουν τον κανόνα- όπου οι “επαφές τρίτου τύπου” απέβησαν ελπιδοφόρες για το μέλλον.

Η Λογοτεχνία της “Αποκάλυψης” (Apocalyptic Fiction) υπήρξε πάντοτε το σταυροδρόμι για τα δύο είδη. Και είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι σκαλίζοντας τα χνάρια προς τα πίσω στον χρόνο, συναντάμε και εδώ το όραμα της Shelley. Το μυθιστόρημα The Last Man (1826) σκιαγραφεί τη μελλοντική Γη που έχει χτυπηθεί από μια πανδημία, αντίθετα από τα “φιλικά” βακτήρια που κλήθηκαν να σώσουν την ανθρωπότητα από την εξωγήινη εισβολή στο έργο του H.G. Wells, The war of the Worlds (1897).

Henrique Alvim Corrêa’s Illustrations for The War of the Worlds (1906)

Ο πόλεμος είναι καθοριστικός παράγοντας για τον φόβο. Έτσι, μετά από δύο παγκόσμιους πολέμους και ιδιαίτερα μετά την κατάληξη του Β’ Π.Π., οι δημιουργοί αλλά και οι αναγνώστες σχεδόν εμμονοποιούν ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα, αλλά και τη μορφή που θα έχει ένας παγκόσμιας εμβέλειας τρίτος πόλεμος. Όμως στις μέρες που πέρασαν, η πυρηνική απειλή και ένας μεγάλος πόλεμος πήραν μια πιο απόμακρη θέση στη φαντασία των συγγραφέων· αλλά και στο μυαλό των αναγνωστών φαντάζουν λίγο πιο μακρινά ως σενάρια. Η όρεξη όμως για ιστορίες αποκαλυπτικής δυστοπίας θέριεψε τη “βόμβα” στο περιθώριο προς χάριν αιμοσταγών τεράτων ή τερατογεννέσεων ή μεταλλάξεων: τα Ζόμπι.

Μπορούμε να ευχαριστήσουμε τον Richard Matheson για την πρώτη γεύση των σύγχρονων απέθαντων -που παρεμπιπτόντως έμοιαζαν περισσότερο με Βαμπίρ- από το έργο του I am Legend (1954), μυθιστόρημα στο οποίο μάλλον οφείλουμε τον τρόμο και τη φρίκη που μας ασκούν οι ορδές των “περιπατητών”.

Είτε επικεντρώνεται σε εγκεφαλοφάγα πτώματα, είτε σε πανδημίες, είτε σε πυρηνικά ολοκαυτώματα, η Λογοτεχνία της Αποκάλυψης έχει ένα σαφές μήνυμα:

Το μέλλον είναι τρομακτικό

Ο κόσμος είναι πιθανό να πάει από το κακό στο χειρότερο σε πολύ συντομότερο χρονικό διάστημα από αυτό που πιστεύουμε. Η ίδια ακριβώς προειδοποίηση, ένα σήμα κινδύνου, έρπει κάτω από τις περισσότερες σύγχρονες ιστορίες τρόμου.

Το διάστημα αγκαλιάζει τον πλανήτη και μπορεί να σε σκοτώσει μέσα σε λίγες στιγμές. Η ταινία Gravity είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Για διαφορετικούς λόγους -δεν θα κάνω spoiler- η ταινία Sunshine είναι ένα ακόμη παράδειγμα.

Οι υπολογιστές, η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική είναι θαυμαστές επιστήμες, αλλά θα είναι το ίδιο θαυμαστές όταν οι μηχανές εξεγερθούν και κυριεύσουν τις ζωές μας;

Η επιστήμη είναι παντοδύναμη, αλλά υπάρχουν μερικά “στεγανά” που δεν θα θέλαμε σε καμία περίπτωση να διαρραγούν. Ιδιαίτερα αυτό το τελευταίο μοτίβο έχει “παίξει”σε μια πληθώρα παραλλαγών από την εποχή του Frankenstein. Δεν μπορώ να σκεφτώ κάποια καλύτερη σύγχρονη εκδοχή από το φιλμ Splice (2009).

Στη χειρότερη τους εκδοχή, τα στοιχεία του τρόμου δίνουν στις αφηγήσεις έναν λουδίτικο τόνο δεισιδαιμονίας, ενώ στα καλύτερά τους απογειώνουν την ιστορία σε δυσθεώρητα ύψη, χωρίς τα οποία θα ήταν συναισθηματικά απόμακρη.

Όμως σε κάθε περίπτωση, όταν το “σήμα κινδύνου” κατευθύνεται, όχι στην επιστήμη και στην τεχνολογία αλλά στην ανθρώπινη φύση, πάντοτε θα υπάρχει χώρος για στοχευμένες κοινωνικοπολιτικές παρατηρήσεις (George Orwell, 1984).

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά