Υπερφυσικά Φαινόμενα: Η εξήγηση των Βικτοριανών επιστημόνων και το δύσπιστο κοινό

Τίτλος πρωτότυπου: Victorian scientists thought they’d found an explanation for ghosts – but the public didn’t want to hear it
Σύνταξη: Karl Bell
Μετάφραση: Έλενα Στεργιοπούλου

Ο Ebenezer Scroodge έρχεται αντιμέτωπος με το φάντασμα του παλιού συνεταίρου του, Jacob Marley.
John Leech/Wikipedia

Όπως έδειξε η ταινία Ghostbusters, αυτοί που στ’ αλήθεια πιστεύουν στο υπερφυσικό σπάνια προοδεύουν στον τομέα της επιστήμης. Σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, επιστήμονες που υποστήριζαν θεωρίες για φαντάσματα, για μαγεία ή για τη μεταθανάτια ζωή, υπήρξαν στόχος απαξίωσης από τους συναδέλφους τους και καταδικάστηκαν για αμαύρωση των ορθολογικών βάσεων του επιστημονικού κλάδου. Ακόμα και ο Isaac Newton υποβάθμιζε προσεκτικά το ενδιαφέρον του για την αλχημεία, προκειμένου να διατηρήσει τη φήμη του ως πατέρα της σύγχρονης επιστήμης.

Η Βικτωριανή Βρετανία γνώρισε τη χρυσή εποχή της λογοτεχνίας των ιστοριών φαντασμάτων – όταν η φαντασία κάλπαζε στη σκέψη και μόνο του υπερφυσικού. Την ίδια στιγμή όμως, δεν υπήρχε καμία σκοτεινή γωνία που ένα λογικό, επιστημονικό μυαλό δεν θα μπορούσε να φωτίσει. Ερευνητές όπως ο John Ferriar και ο Samuel Hibbert θέλησαν να ξεκαθαρίσουν την κουβέντα περί φαντασμάτων.

Με την επιστημονική τους αντιμετώπιση σε στοιχειώματα και οπτασίες, οι Ghostbusters θα μπορούσαν να έχουν ένα ευνοϊκό κοινό στη Βικτοριανή Βρετανία. Urko Dorronsoro/Wikipedia

Αυτοί οι πρωτοπόροι γιατροί ερμήνευσαν τις θεάσεις φαντασμάτων όχι ως εξωτερικές οντότητες, αλλά ως προϊόν δυσλειτουργιών του εγκεφάλου ή «μετεικάσματα» από υπερδιέγερση των οπτικών νεύρων. Για τους υποστηρικτές αυτής της θεωρίας, το υπερφυσικό πηγάζει από τις πιο σκοτεινές περιοχές του μυαλού, με όλες τις αυταπάτες που αυτό προκαλεί.

Οπτασίες δεν ήταν οι νεκροί που εμφανίστηκαν στους ζωντανούς, αλλά φευγαλέες ψευδαισθήσεις που ξεβράστηκαν από έναν απρόβλεπτο ψυχισμό και συχνά προκλήθηκαν από ασθένειες και κακή κατάσταση της υγείας. Όπως είπε και ο Ebenezer Scrooge στο φάντασμα του παλιού συνεταίρου του Jacob Marley στο έργο «Το πνεύμα των Χριστουγέννων» του Charles Dickens:

“Μπορεί να είσαι ένα κομματάκι βοδινού που δεν έχει χωνευτεί, μια πιτσιλιά μουστάρδας, λίγο τριμμένο τυρί, ένα υπόλειμμα κακοψημένης πατάτας. Έχεις περισσότερο μπαχαρικό απ’ ό,τι θανατικό μέσα σου…!”

“A Christmas Carol” by Charles Dickens

Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι απολάμβαναν να πιστεύουν σε αυτές τις αυταπάτες. Από την προέλευσή του στην πολιτεία της Νέας Υόρκης το 1848, ο πνευματισμός – η πεποίθηση ότι τα πνεύματα των νεκρών μπορούν να επικοινωνήσουν με τους ζωντανούς – εξαπλώθηκε στη Βρετανία τη δεκαετία του 1850. Ένα από τα δυνατά του σημεία ήταν ότι φαινόταν να προσφέρει παρατηρήσιμα, εμπειρικά αποδεικτικά στοιχεία για την επίδραση του πνευματικού κόσμου στο υλικό μας περιβάλλον.

Κατά τη διάρκεια των συναθροίσεων των πνευματιστών (σεάνς) -συναντήσεις στις οποίες οι άνθρωποι προσπαθούσαν να επικοινωνήσουν με τους αποθανόντες μέσω ενός διαμέσου (μέντιουμ)– τα πνεύματα υποτίθεται πως μπορούσαν να προκαλέσουν ανύψωση και μετακίνηση των επίπλων. Ο διαπρεπής φυσικός Michael Faraday θέλησε να ξεκαθαρίσει αυτά τα περίεργα συμβάντα.

Οι πνευματιστικές συγκεντρώσεις (σεάνς) ήταν δημοφιλείς στη Βικτοριανή Βρετανία.
Louis Le Breton/Wikipedia

Απομυθοποιώντας το υπερφυσικό

Ένας δεινός πειραματιστής, ο Faraday, επικαλέστηκε το ιδεοκινητικό φαινόμενο για να αποδείξει ότι τα φαινόμενα αυτά δεν είχαν καμία σχέση με φαντάσματα. Αντ’ αυτού, ήταν το προϊόν των ασυνείδητων μυϊκών κινήσεων των ατόμων που συμμετείχαν στη σεάνς.

Επιστήμονες από διάφορους τομείς ασχολήθηκαν με το «κίνημα της διάνοιας» (“the march of the intellect”) -μια προσπάθεια υποτίμησης της πραγματικότητας της εμπειρίας κάποιου με φαντάσματα σε «κόλπα του μυαλού» ή σε άλλα τεχνάσματα της ανθρώπινης αντίληψης. Πολλοί Βικτοριανοί όμως δεν ήταν ικανοποιημένοι. Με βάση την έρευνά μου, οι ιστορίες φαντασμάτων και η λαογραφία του υπερφυσικού συνέχισαν να διαδίδονται ευρέως στις αστικές και αγροτικές κοινότητες της Βικτοριανής Βρετανίας.

Ακόμα και κάποιοι επιστήμονες ήταν περίεργοι. Η Εταιρεία Ψυχικής Έρευνας, που ιδρύθηκε το 1882, υποστήριζε ότι τίποτα δεν πρέπει να είναι εκτός των ορίων του πεδίου της επιστημονικής έρευνας, συμπεριλαμβανομένου και του υπερφυσικού. Με επικεφαλής σεβαστούς μελετητές, όπως ο Henry και η Eleanor Sidgwick και ο φυσικός William Barrett, τα μέλη της εταιρείας ήταν πρόθυμα να διακυβεύσουν τη φήμη τους για τα ευρήματά τους.

Ο Michael Faraday ήταν ένας διάσημος θεωρητικός του ηλεκτρομαγνητισμού -ασχολήθηκε μάλιστα και με το υπερφυσικό.  
Alexander Blaikley/London Illustrated News

Διάφορες υποεπιτροπές ερεύνησαν τον υπνωτισμό, την τηλεπάθεια, τις σεάνς και τα στοιχειώματα. Η δράση τους βοήθησε στο να αποκαλυφθούν απάτες και έδιναν προσοχή στην εφαρμογή επιστημονικών ελέγχων στις έρευνές τους. Όμως, ασκήθηκε κριτική υποστηρίζοντας ότι η προθυμία τους να προσδώσουν αξιοπιστία σε τέτοιου είδους ιδέες θα επιδρούσε αρνητικά, αναζωογονώντας δυνητικά την πίστη στην ύπαρξη φαντασμάτων.

Όπως αναφέρεται στην εφημερίδα “Pall Mall Gazette” στις 21 Οκτωβρίου 1882:

“Η επιστημονική συμπεριφορά είναι ένα τόσο καινούργιο και ευμετάβλητο απόκτημα, που μπορεί να διατηρηθεί μονάχα με προσεκτική αποχή από επικίνδυνες σκέψεις και συνειρμούς. Ακόμη και οι πιο ικανοί και επιστημονικοί παρατηρητές, εάν κάνουν το πρώτο βήμα της «αναζήτησης», μπορεί να κατακρημνιστούν προτού την ολοκληρώσουν.”

Pall Mall Gazette, 21 Οκτωβρίου 1882

Παρά τις προσπάθειες των επιστημόνων του 19ου αιώνα, τα φαντάσματα δεν εντάχθηκαν ποτέ πειστικά στο πεδίο της επιστημονικής εξήγησης. Ακόμα κι έτσι, δεν είναι ασυνήθιστο να εμφανίζονται στην τηλεόραση κυνηγοί φαντασμάτων που διακρίνουν λέξεις στους ήχους του στατικού ηλεκτρισμού του εξοπλισμού καταγραφής υψηλής τεχνολογίας σε σπίτια που υποτίθεται πως είναι στοιχειωμένα -το σύγχρονο ισοδύναμο της μετακίνησης επίπλων σε δωμάτια ζωγραφικής φωτισμένα με κεριά. Φαίνεται πως η γοητεία του άγνωστου θα διασφαλίσει ότι τα φαντάσματα θα συνεχίσουν να ζουν για πάντα.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά