Φανταστικές γιορτές: Πώς γιορτάζουμε και πώς τις δημιουργούμε

by Αλέξης Ζησιμόπουλος

Οι «γιορτές», με την ευρύτερη έννοια μιας ώρας/ημέρας/εβδομάδας/περιόδου εορτασμού ενός γεγονότος, εμφανίζονται ξανά και ξανά στα ημερολόγιά μας.

Το ίδιο θα έπρεπε να ισχύει και για τους φανταστικούς λογοτεχνικούς κόσμους. Πολλά έργα μυθοπλασίας έχουν τις δικές τους γιορτές – και το δικό σας θα έπρεπε επίσης, αν πρόκειται για έναν φανταστικό κόσμο άσχετο με τον δικό μας. Η επιλογή να μεταφερθούν ήδη γνώριμες γιορτές είναι εξίσου πρακτική, μα για την καλύτερη εμβάθυνση και ζωντάνια του lore, θα πρότεινα να ξοδέψετε λίγο χρόνο για να κατασκευάσετε μερικές νέες.

Δεν είναι σπάνιο σε ένα βιβλίο φαντασίας να μην συναντήσουμε καμία γιορτή στις σελίδες του, ακόμη και σε έργα που διαδραματίζονται σε ένα μεγάλο χρονικό διάστημα μηνών ή χρόνων. Πολλές φορές, ούτε γενέθλια δεν βλέπουμε. Ή τα βλέπουμε αρκετά επιφανειακά λες και είναι κάτι το δεδομένο. Μόνο που, μόνο αυτό δεν είναι.

Οι γιορτές είναι η εξαίρεση σε έναν κανόνα, όπως θα δούμε.

Θεωρώ πως ακόμη κι αν δεν προκύψει ποτέ η ευκαιρία να δούμε στο βιβλίο κάθε εορτή ή ακόμη και καμία απ’ αυτές, θα έπρεπε να υπάρχουν διότι η ύπαρξη και η σημασία τους διαχέεται σε όλη τη συμπεριφορά των κατοίκων του φανταστικού κόσμου. Επιπλέον, πολλές φορές όταν υπάρχουν φανταστικές εορτές, δεν είναι ούτε στο ελάχιστο αρκετές για να καλύψουν ρεαλιστικά τις ανάγκες μιας κοινωνίας όμοια με την δική μας.

Τα γενέθλια του Bilbo Baggins.

Τι είναι οι εορτές και γιατί γιορτάζουμε;

Στις γιορτές, η αντίληψή μας για τον χρόνο λαμβάνει μια διαφορετική χροιά. Ομοιάζει με το εφήμερο πέρασμα του καιρού, της συγκεκριμένης περιόδου, την οποία αντιλαμβανόμαστε ποιοτικά και όχι ποσοτικά στο ευρύτερο φάσμα του χρόνου. Οι γιορτές υπάρχουν επειδή αποτελούν μια συλλογική εμπειρία. Είναι μια κοινωνική παραδοχή και πρόσταγμα ότι θα αντιμετωπίζουμε αυτόν τον χρόνο διαφορετικά.

Ο διαχωρισμός αυτός πρόκειται φυσικά για ένα κοινωνικό κατασκεύασμα. Όπως και η κοινωνική μας συνύπαρξη εν γένει. Ουσιαστικά, ακολουθούμε μια σειρά από κανόνες τους οποίους οι ίδιοι θέτουμε και ισχύουν μόνο και μόνο επειδή το πιστεύουμε. Είναι αληθινό και χρωματίζεται ανάλογα επειδή έτσι συμφωνήσαμε, αλλά ένας εξωτερικός παρατηρητής που δεν γνωρίζει για αυτό το σετ κανόνων, βλέπει το ίδιο γεγονός να αντιμετωπίζεται διαφορετικά.

Για παράδειγμα, αν δούμε έναν άντρα να χτυπάει με γροθιά το σαγόνι ενός άλλου άνδρα στον δρόμο και οι δυο τους φοράνε κοστούμια, θα έπρεπε να επέμβουμε, να τους χωρίσουμε, να σταματήσουμε αυτό το φαινόμενο. Αλλά αν δούμε έναν άντρα να χτυπάει με γροθιά το σαγόνι ενός άλλου άνδρα στη μέση ενός ρινγκ πυγμαχίας και οι δυο τους είναι ημίγυμνοι, ντυμένοι με χρωματιστά σορτσάκια και γάντια, δεν θα τους διακόψουμε και θα μας φανεί φυσιολογικό. Δεν αλλάζει το ευρύτερο πλαίσιο, η πράξη – ότι ένας χτυπάει έναν άλλο – μα στη μία περίπτωση γίνεται υπό όρους και κανόνες και στην άλλη όχι. Για κάποιον που δεν γνωρίζει αυτές τις συνθήκες όμως, απλά θα έβλεπε την ίδια πράξη να καταδικάζεται στην πρώτη περίπτωση και να ζητωκραυγάζεται στη δεύτερη.

Δεν βγαίνει κανένα νόημα παρά μόνο επειδή ακολουθούμε τους φτιαχτούς κανόνες μας.

Το ίδιο συμβαίνει και στις εορταστικές περιόδους ή μέρες, όπως τα γενέθλια. Ο χρόνος περνάει έτσι κι αλλιώς, απλά ορισμένες φορές περνάει και εμείς στολίζουμε ενώ άλλες όχι. Κάποιες φορές επιλέγουμε να νοηματοδοτήσουμε ποιοτικά μια ορισμένη ποσότητα χρόνου. Μέσα στη ρουτίνα της καθημερινότητας και υπό το αέναο πέρασμα της περατότητες, ο καιρός των γιορτών είναι όταν αποφασίζουμε σαν κοινωνία να αλλάξουμε τους συνηθισμένους κανόνες που ακολουθούμε τον υπόλοιπο χρόνο.

Ο χρόνος στις γιορτές επηρεάζει απτά τον χώρο γύρω μας.

Η παραπάνω πρόταση ήταν ένας κουλ τρόπος να πω ότι στολίζουμε. Αλλά, αν το σκεφτούμε, ισχύει πως κάμπτονται και οι συνηθισμένοι περιορισμοί που έχουμε για τον χώρο. Δεν είναι νορμάλ να υπάρχουν φωτάκια, χιονάνθρωποι και διακοσμήσεις στα κτήρια και τους δρόμους εκτός κι αν είναι Χριστούγεννα. Το ίδιο ισχύει για τις περισσότερες, αν όχι όλες, τις εορταστικές περιόδους. Έρχονται πακέτο με άρσεις και αλλαγές στις συμβάσεις της καθημερινότητες ανά διάφορους τομείς. Αντιλαμβανόμαστε και χρωματίζουμε διαφορετικά συγκεκριμένες μερίδες χρόνου στις οποίες επίσης αλλάζουμε τον χώρο και τις συνήθειές μας.

Η συμπεριφορά μας συνδέεται με τις συμβάσεις μας.

Όταν λοιπόν βλέπουμε αλλαγές στην αντίληψή μας για τον χρόνο και τον χώρο, δημιουργούνται νέες συμβάσεις, οι οποίες και ορίζουν την περίοδο στην οποία βρισκόμαστε και αποκαλούμε γιορτή. Τα Χριστούγεννα είναι μια μίξη χιονισμένων τοπίων και παραλιακών θέρετρων. Γιατί; Επειδή χωριζόμαστε σε δυο ημισφαίρια. Και πάλι, την συγκεκριμένη περίοδο φερόμαστε με τους ίδιους τρόπους ανεξαρτήτως περιοχής. Δημιουργείται μια νέα κοινωνία περιορισμένου χρόνου με νέους κανόνες ανάλογες των διαφοροποιημένων αντιλήψεων χώρου και χρόνου.

Υπάρχουν ακόμη και καταγεγραμμένες περιπτώσεις όπου στρατιώτες εν μέσω πολέμου επέλεξαν συλλογικά να βγουν απ’ τα χαρακώματα τραγουδώντας κάλαντα και ανταλλάσοντας δώρα. Μια συγκεκριμένη περίοδο, χωρίς λόγο πέρα απ’ το ότι ήταν Χριστούγεννα, σχημάτισαν μια μικροκοινωνία και συμμετείχαν σε μια αλλοιωμένη αντίληψη του χώρου και του χρόνου.

Για να καταλήξω, οι γιορτές μας προσφέρουν την ευκαιρία για μια συλλογική, εφήμερη απόδραση από την καθημερινή μας αντίληψη περί χρόνου και χώρου.

Υπάρχουν φυσικά μοτίβα στις εορταστικές περιόδους. Μπορεί να έχουν διαφορετικά ονόματα και να αυξομειώνονται σε αριθμό από κοινωνία σε κοινωνία, ωστόσο ιστορικά γιορτάζουμε πράγματα περίπου τις ίδιες περιόδους μέσα στον χρόνο. Όποτε υπάρχει ευκαιρία να παρατηρηθεί μια περιορισμένη περίοδος συνδεδεμένη με ένα γεγονός. Η αλλαγή του χρόνου, η αρχή της άνοιξης (η ζωή που εναλλάσσεται τον θάνατο), η αρχή του φθινοπώρου (ο θάνατος που εναλλάσσεται τη ζωή), το ό,τι οι μέρες γίνονται μεγαλύτερες ή μικρότερες. Τέτοιες είναι οι αφορμές για εορτασμούς.

Χριστούγεννα στο Hogwarts, για κάποιον λόγο.

Είπα ψέματα, φυσικά υπάρχουν και άλλες αφορμές.

Οι άλλες αφορμές είναι οι προσωπικές. Σε προσωπικό επίπεδο, τι γιορτάζουμε συνήθως; Γεννήσεις, θανάτους, επετείους και γάμους. Αυτό είναι το πιο βασικό τρίπτυχο, αλλά ισχύει πως γιορτάζουμε και προσωπικά επιτεύγματα, ενηλικιώσεις και οτιδήποτε συνδεδεμένο με κάποια θρησκεία (πχ. βαπτίσεις). Απλά, ισχύει πως γιορτάζουμε αυτά τα γεγονότα κατ’ επανάληψη αφού συμβούν μία φορά. Κάθε χρονιά, στο μεταίχμιο ενός συμβάντος έχεις γενέθλια, μνημόσυνο ή επέτειο γάμου. Λίγο δύσκολο να κεράσεις ξανά τον οποιονδήποτε στην επέτειο της αποφοίτησης σου όμως… Γενικά πιστεύω ότι καταλάβατε τον διαχωρισμό και την σύνδεση των προσωπικών με τις ευρύτερες εορτές.

Γενικά, για να δώσω και μια πιο λογοτεχνική διάσταση, μπορείτε να το σκέφτεστε σαν πόρτες. Σαν τη μετάβαση από πόρτα σε πόρτα. Είναι οι στιγμές εκείνες κατά τις οποίες μικραίνουν τα όρια μεταξύ δύο «κόσμων». Υπάρχει κάτι που μας ωθεί να μετουσιώσουμε μια αλλαγή και πρόοδο όταν το ημερολόγιο γράφει πια 1 αντί για 0 στο τελευταίο ψηφίο του έτους. Ουσιαστικά, δεν συνέβη κάτι, μα μπορεί να αποκτήσει ένα νόημα.  

Το μοντέλο της ζυγαριάς ως σκονάκι

Με όσα είπα, πιστεύω μπορείτε να καταλάβετε τι πρέπει να ψάχνετε για να σχεδιάζετε γιορτές και τι σημασία θα έπρεπε να έχουν. Φυσικά, έχω να κάνω προτάσεις για την διευκόλυνσή σας.

Υπάρχει μια φόρμα (παρμένη από το τρίτο κείμενο που αναφέρω στις πηγές) η οποία χωρίζει τις γιορτές με βάση κριτήρια κλίμακας. Θα αναφέρω μερικά στοιχεία διαχωρισμού. Δεν έχει να κάνει με δίπολα όμως, με την έννοια ότι το ένα αποκλείει το άλλο ή το ένα είναι καλό και το άλλο κακό. Αυτά έχουν να κάνουν με το εάν η γιορτή είναι και κατά πόσον:

Δημόσια ή Ιδιωτική

Επίσημη ή Τοπική

Θρησκευτική ή Κοσμική

Κατά συρροή ή Μοναδική

Παραδοσιακή ή Καινοτόμα

Από εκεί και πέρα, τα περισσότερα εξαρτώνται από την κοσμολογία σας. Δεν μπορώ να έχω λόγο για τα ήθη και έθιμα της κοινωνίας ενός βιβλίου που δεν γνωρίζω, ωστόσο μπορώ να προτείνω μερικές ακόμη κατευθυντήριες για να σκεφτείτε πτυχές που θα έπρεπε να περιλαμβάνει μια γιορτή:

Πώς είναι η διακόσμηση, εάν υπάρχει;

Πώς είναι η ενδυμασία, εάν υπάρχει ειδική φορεσιά;

Ποια είναι τα χρώματα που την χαρακτηρίζουν;

Ποιο είναι οι περιορισμοί, εάν υπάρχουν; (πχ. νηστεία)

Ποιες ώρες είναι οι ενεργές ώρες, πρωί, μεσημέρι, βράδυ ή όλη τη μέρα;

Ποιες αλλαγές παρατηρούνται σε εσωτερικούς/εξωτερικούς χώρους;

Ποια είναι τα δρώμενα; (πχ. μουσική, φαγητό, παρέλαση, χοροί, παραστάσεις, συγκεντρώσεις, ανταλλαγές δώρων κτλ.)

Ποιες είναι οι δεισιδαιμονίες ή προκαταλήψεις; (πχ. απαγορεύεται ο γαμπρός να δει τη νύφη πριν την ημέρα του γάμου κτλ.)

Πώς συνδέονται τα παραπάνω με την θεματική της εορτής;

Πότε εδραιώθηκε η γιορτή και ποιες οι ρίζες της;

Πώς άλλαξε ανά τα χρόνια, εάν άλλαξε;

Πιστεύω ότι αυτό επαρκεί και εμπιστεύομαι ότι μπορείτε με βάση όσα διαβάσετε να κάνετε μια αρχή πάνω στο θέμα. Υπάρχουν πολλά να δείτε και να διαβάστε αν το επιθυμείτε, μα δεν είναι τόσο δύσκολο να κατασκευαστεί μια γιορτή… μπορεί να επεκταθεί και να αποκτήσει αρκετά βαθύ νόημα όμως.

Είναι πολλές φορές περίεργο να ορίζουμε με πιο αναλυτικούς όρους πράγματα που έχουμε δεδομένα, γι’ αυτό επίσης προτείνω να αντλήσετε από τις εμπειρίες και τη μνήμη σας για το θέμα. Βέβαια, επειδή είναι κάτι τόσο γνώριμο σε όλους μας, γι’ αυτό καταλήγει δύσκολο μερικές φορές.

Εύχομαι καλές (φανταστικές) γιορτές!

TH Challenge. Sofia Maldonado delivers this incredibly detailed imagining of a Maltese celebration. © Sofia Maldonado

Πηγή για τις πιο σοσιαλιστικό-επιστημονικές αναλύσεις που επιφανειακά επιχείρησα:

Abbey, C.D. (2010). Holidays, Festivals, and Celebrations of the World Dictionary.
Young, M.K. (1988). Metronomic Society: Natural Rhythms and Human Timetables.
Rusu, M. S., Kantola, Ismo. (2016). A Time of Meta-celebration: Celebrating the Sociology of Celebration

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά