Τρόμαξέ τα στην ώρα τους: Τα στοιχεία τρόμου στην Εφηβική και Παιδική Λογοτεχνία

by Nyctophilia

Σύνταξη: Χρήστος Αντώναρος (γλώσσα πρωτοτύπου: αγγλικά)
Μετάφραση: Μαρία Λιακάτου

Η ακαδημαϊκή εργασία “You Got to Know When to Scare Them: A Brief Study on the Usage of Horror Elements in YA and Children Literature” (21/06/2019) πραγματοποιήθηκε από τον Χρήστο Αντώναρο υπό την επίβλεψη του καθηγητή Dr. Peebles.
Artwork by Tim McDonagh

Ο Ρον βρίσκεται αναίσθητος στο πάτωμα, που μοιάζει σαν μια τεράστια σκακιέρα, αφού θυσιάστηκε για τους φίλους του σε μια παρτίδα θανάτου. Η Ερμιόνη επιστρέφει γοργά, αφού έλυσε έναν γρίφο με κίνδυνο να δηλητηριαστεί. Ο Χάρι στέκεται μπροστά στον άντρα που θεωρούσε μέντορά του και που κουβαλάει τον πιο σατανικό νεκρομάντη στον κόσμο, καταραμένο να παλεύει για επιβίωση παρασιτώντας στο σώμα του ακολούθου του (Rowling, 1997, pp. 283-95). Εάν το Xάρι Πότερ δεν ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς εφηβικές σειρές βιβλίων στον κόσμο, ένας ανυποψίαστος αναγνώστης θα μπορούσε να σκεφτεί πως η προηγούμενη σκηνή ανήκε σε ένα πιο σκοτεινό είδος λογοτεχνίας όπως τη λογοτεχνία τρόμου. Μια ιστορία τρόμου επικεντρώνεται στο να προκαλέσει το συναίσθημα του φόβου μέσα από παραμύθια που η απαρχή τους χάνεται στον χρόνο αλλά και στην σημαντική συνεισφορά της στη λαϊκή λογοτεχνία. Στις ιστορίες τρόμου συνήθως συναντάμε υπερφυσικά στοιχεία όπως έναν σατανικό μάγο—του οποίου το όνομα δεν πρέπει να προφέρεται—ή οι ιστορίες μπορεί να επικεντρώνονται σε πιο ρεαλιστικούς ψυχολογικούς φόβους όπως η κλειστοφοβία ή ο φόβος της δηλητηρίασης (Encyclopeadia Britannica, 2019). Παρ’ όλ’ αυτά, εάν ρίξουμε μια γρήγορη ματιά στο παρελθόν, θα ανακαλύψουμε πως ο τρόμος σαν είδος ξεκίνησε ως καλλιτεχνική έκφραση που στους αιώνες που ακολούθησαν επηρέασε τη λογοτεχνία. Αυτή η καλλιτεχνική έκφραση ονομάστηκε γκροτέσκο. Ο Anegbe Endurance διευκρινίζει πως η λέξη γκροτέσκο / grotesque ήταν γνωστή από τη λατινική λέξη «grotto», η οποία προέρχεται από την ελληνική “κρύπτη” (ένα κρυφό μέρος, μια μικρή σπηλιά ή διχάλα). Σύμφωνα με τον Endurance, το γκροτέσκο χρησιμοποιούνταν στην Γαλλία ήδη από το 1532 και στην Αγγλία το 1640. Επιπλέον, ο Endurance αναφέρει πως το γκορτέσκ

«ήταν πολύ διαδεδομένο στην Αγγλία και στη Γερμανία τον 18ο αιώνα. Το γκροτέσκο σταδιακά αποκτά ένα ευρύτερο νόημα και ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα μετατρέπεται σε ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο θέμα συζήτησης στις αισθητικές γελοιογραφίες».

Anegbe Endurance, 2014

Σύντομα όμως, το γκροτέσκο θα ισοδυναμούσε με το παράξενο ή το τρομακτικό και, μαζί με άλλα σημαντικά στοιχεία της λογοτεχνίας, θα δημιουργούσε τα θεμέλια του είδους που θα φιλοξενήσει τα τέρατα τα οποία είναι κρυμμένα στην ντουλάπα μας. Ας το παραδεχτούμε πως όλοι μας φοβόμαστε κάτι, είτε αυτό είναι ένα τέρας είτε κάποιο ζώο είτε μια υπερφυσική ύπαρξη, ακόμα ίσως και μια ιδέα όπως η αποτυχία. Όπως επισημαίνει η McCort,

«τα τέρατα του πολιτισμού μας τείνουν να απεικονίζουν τις εμμονές και τις ανησυχίες μας ακόμα και στα πιο φαινομενικά ‘αθώα κείμενα’».

McCort, 2016, p. 42

Τι θεωρείται όμως «αθώο κείμενο»; Βιβλία που ανήκουν στη εφηβική και στην παιδική λογοτεχνία ανήκουν και σ’ αυτήν την κατηγορία κειμένων; Ας επιστρέψουμε για λίγο στο γκροτέσκο. Ο Endurance υποστηρίζει πως απ’ όλα τα στοιχεία του γκροτέσκο, τέσσερα ξεχωρίσουν: ο φόβος ή ο τρόμος, οι παράξενοι χαρακτήρες, η παρακμή μέσω του θανάτου και τα μυστηριώδη και ανεξήγητα γεγονότα (Anegbe Endurance, 2014). Από τα πρώτα παραμύθια των Αδελφών Γκριμ μέχρι το παγκόσμιο φαινόμενο του Χάρι Πότερ, φαίνεται πως οι συγγραφείς Εφηβικών και Παιδικών Βιβλίων χρησιμοποιούν τα παραπάνω στοιχεία για να δημιουργήσουν σασπένς και για να διεγείρουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

The Forbidden Forest (wizardingworld.com)

Ο φόβος είναι ένα παρεξηγημένο συναίσθημα. Πολλοί επισκέπτονται επαγγελματίες ψυχοθεραπευτές για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τους παιδικούς τους φόβους ενώ άλλοι μεγαλώνουν και μαθαίνουν να υπομένουν ή να αποφεύγουν οτιδήποτε τους προκαλεί φόβο. Εντούτοις, ο φόβος και ο τρόμος στη μορφή ενός λογοτεχνικού κειμένου μπορεί να είναι διδακτικοί. Η λογοτεχνία του τρόμου «δεν θα φέρει σταθερότητα και ούτε θα σώσει την κοινωνία από την ασχήμια και την κακία» που αναπαριστά, αλλά «μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλές χώρο από τον οποίο μπορεί να εξετάζει και ίσως να ρίχνει λίγο φως στο σκοτάδι. Οι ιστορίες τρόμου προσφέρουν έναν παιδότοπο όπου τα παιδιά (και οι ενήλικες) μπορούν να παίζουν με τον φόβο. Και στο τέλος θα είναι ασφαλείς και καθησυχασμένοι. Γενικά, αυτή η προοπτική είναι καλύτερη από την καταστολή» (McCort, 2016, p. 42). Η καταστολή των φόβων έχει αποδειχθεί βλαβερή για την ψυχική μας υγεία. Όσο πιο νωρίς το άτομο εκτίθεται σταδιακά στους φόβους του τόσο πιο γρήγορα θα τους μειώσει και ίσως και να τους εξαλείψει (Jones, 1924). Η παιδική λογοτεχνία ξεκίνησε έχοντας έναν παρόμοιο στόχο. Τα παραμύθια ήταν σχεδιασμένα ώστε να διδάσκουν στα παιδιά να αποφεύγουν επικίνδυνα μέρη και αγνώστους. Προετοίμαζαν τα παιδιά

«που έρχονταν αντιμέτωπα σχεδόν καθημερινά με τον πραγματικό, απτό θάνατο».

Ruth, 2014

Τότε ο φόβος του θανάτου υπερίσχυε της αραχνοφοβίας. Στον σύγχρονο κόσμο, ο φόβος ή ο τρόμος χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν σασπένς μέσα από την αγωνία για το τι θα συμβεί στον πρωταγωνιστή. Ο Endurance υποστηρίζει πως

κάποια από τα μοτίβα του γκροτέσκ είναι το σκοτάδι, οι σκηνές τρόμου, ιστορίες και στιγμιότυπα τέτοιας φύσης που παγιδεύουν την κατανόησή μας και μας εξιτάρουν ή μας προσφέρουν μια απολαυστική έξαψη τρόμου.

Anegbe Endurance, 2014

Για παράδειγμα, στο Σε Μια Πτυχή του Χρόνου (Wrinkle in Time), όταν η Μέγκ και η παρέα της πρόκειται να συναντήσουν τον «Άντρα με τα Κόκκινα Μάτια», ο αναγνώστης έχει το πρόωρο συναίσθημα πως κάτι φοβερό θα συμβεί (L’Engle, 2007, pp. 127-46). Εκείνη τη στιγμή, ο αναγνώστης ανησυχεί για το μέλλον των πρωταγωνιστών και σύντομα αυτή η ανησυχία θα μετατραπεί σε φόβο. Η μετάβαση από το μυστήριο (από την παρουσία της Μεγκ και των υπολοίπων σε έναν καινούριο «παράξενο» πλανήτη) στην ανησυχία και μετά στον φόβο δημιουργεί σασπένς.

Ακόμα ένα παράδειγμα αποτελεί η σκηνή στο The Hate U Give, όπου η Σταρ, ο Σέβεν και το λευκό της αγόρι, ο Κρις, διεισδύουν το σπίτι του Κινγκ, ενός μοχθηρού εμπόρου ναρκωτικών, για να βοηθήσουν τον φίλο τους τον ΝτεΒάντε (Thomas, 2017, pp. 447-52). Ο φόβος του αναγνώστη για το τι πρόκειται να συμβεί στην Σταρ, ξέροντας πως ο Κινγκ σχεδιάζει να τη βλάψει, εντείνει το σασπένς και δεν αφήνει τον αναγνώστη να πάρει τα μάτια του από το τι πρόκειται να συμβεί. Το στοιχείο του φόβου σ’ αυτά τα δύο παραδείγματα προετοιμάζει τους νεαρούς αναγνώστες να αντιμετωπίσουν το αναπάντεχο το οποίο προέρχεται από έναν χαρακτήρα που είτε δεν γνωρίζουν καθόλου είτε όχι όσο θα ήθελαν.

Η κοινωνία έχει δημιουργήσει τρόπους για να μας προστατεύει από παράξενους χαρακτήρες. Οι γονείς μαθαίνουν στα παιδιά τους «να μη μιλάνε σε ξένους». Πολλά σχολεία οργανώνουν αντίστοιχα προγράμματα για να μάθουν στους μικρούς μαθητές πώς να αντιδρούν εάν τους προσεγγίσει κάποιος που δεν γνωρίζουν. Ο ανταγωνιστής στη λογοτεχνία συνήθως αντιπροσωπεύει τον «επικίνδυνο άγνωστο». Για παράδειγμα, ο Σαρλ Περώ και οι Αδερλοί Γκριμ σχεδόν σε κάθε ιστορία τους έχουν έναν τερατώδη κακό, είτε αυτός είναι άνθρωπος με μοχθηρές προθέσεις είτε κάποιο ζώο με θανατηφόρα όρεξη. Η McCort επισημαίνει παραδείγματα όπως

«την κακιά μητριά της Χιονάτης που θέλει να φάει για βραδινό την καρδιά της αθώας θετής της κόρης (ή τα πνευμόνια και το συκώτι της, ανάλογα με την εκδοχή της ιστορίας)· την Κοκκινοσκουφίτσα την καταβροχθίζει ένας λύκος όταν βγαίνει από το μονοπάτι και, στην εκδοχή των Αδελφών Γκριμ, ξεφεύγει όταν ο κυνηγός ανοίγει την κοιλιά του λύκου· ο Κυανοπώγων έχει κρεμάσει σε σειρά τις δολοφονημένες γυναίκες του στους τοίχους της μυστικής του κάμαρας…»

McCort, 2016, p. 43

Ένα τέρας πάντα προκαλεί φόβο και την ανησυχία του αναγνώστη για τη μοίρα του πρωταγωνιστή. Το ηθικό δίδαγμα πίσω απ’ αυτούς τους παράξενους χαρακτήρες όμως είναι το να «μη μιλάς σε αγνώστους αλλιώς θα συμβεί το χειρότερα». Στην τελική, τα παραμύθια των Αδερλών Γριμ και κάθε άλλη μεταγενέστερη διασκευή ή παραλλαγή τους λειτουργούν ως «ηθικές δομές/ morality machines» (McCort, 2016, p. 43). Στη σύγχρονη εφηβική και παιδική λογοτεχνία, οι κακοί έχουν υποστηρικτές. Από τον Νταρθ Βέιντερ έως τον Λόρδο Βόλντεμορτ, χιλιάδες αναγνώστες έχουν γοητευτεί από την σκοτεινή τους πλευρά. Εδώ προκύπτει το ερώτημα: μήπως ο «μεγάλος κακός λύκος» έχει χάσει την φριχτή του φύση; Η διαφορά μεταξύ των παραμυθιών του 19ου αιώνα και της σύγχρονης λογοτεχνίας για νεαρούς αναγνώστες είναι πως η τελευταία δίνει έμφαση στο να προσφέρει υπόβαθρο σε κάθε χαρακτήρα. Οι αναγνώστες είναι διαφορετικοί και ο καθένας αντιλαμβάνεται το περιεχόμενο της ιστορίας με έναν μοναδικό τρόπο. Κάποιοι βλέπουν τον Νταρθ Βέιντερ ως τον Άνακιν Σκαϊγουώκερ, ένα ορφανό που ξεγελάστηκε από τον κακό Γερουσιαστή Πάλπατιν (έναν άγνωστο που δεν έπρεπε να τον εμπιστευτεί), και έναν Βόλντεμορτ που φοβάται το θάνατο τόσο πολύ που καταστρώνει ατελείωτες μηχανορραφίες ώστε να παραμείνει ζωντανός με τη χρήση μαύρης μαγείας. Εάν οι παραπάνω κακοί εμφανίζονταν στην ιστορία της Κοκκινοσκουφίτσας τότε η αντίδραση του αναγνώστη θα ήταν διαφορετική. Το υπόβαθρο δημιουργεί χαρακτήρες που μπορεί κανείς να τους συμπονέσει γιατί αποκαλύπτει τα κίνητρα και τους σκοπούς τους.

Οι άγνωστοι μπορεί να είναι τρομακτικοί, αλλά ο φόβος του θανάτου είναι τόσο παλιός όσο η ίδια η ζωή. Κάθε φορά που ο πρωταγωνιστής ενός βιβλίου μπλέκεται σε καταστάσεις που απειλούν τη ζωή του, οι αναγνώστες ξεχνάνε τις εργασίες τους, το μαγείρεμα, ακόμα και το πού βρίσκονται εκείνη τη στιγμή. Η απειλή του θανάτου κρατάει τα μάτια τους σ’ αυτή τη σελίδα και στην επόμενη και στην επόμενη μέχρι να νιώσουν ανακούφιση ή θλίψη. Όσον αφορά το γκροτέσκ,

ο θάνατος χρησιμοποιείται ως μέσο έκφρασης του εξευτελισμού και της ταπείνωσης.

Anegbe Endurance, 2014

Εντούτοις, ενώ σήμερα η απειλή του θανάτου χρησιμοποιείται ευρέως στην εφηβική και παιδική λογοτεχνία, η ταπείνωση έχει αντικατασταθεί με το σασπένς και την ελπίδα.

Artwork by Blaz Porenta

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τελική αναμέτρηση του Χάρι Πότερ με τον καθηγητή Κουίρελ και τον Βόλντεμορτ. H Ρόουλινγκ εντείνει το σασπένς με μια απειλητική κατάσταση που όταν ολοκληρωθεί—και ο Dumbledore καταφτάνει ως από μηχανής θεός για να σώσει τον Χάρι—προσφέρει ανακούφιση και προσωρινή κάθαρση σε όλους τους λάτρεις του Χάρι Πότερ (Rowling, 1997, p. 295).

Άλλο ένα παράδειγμα με το αντίθετο αποτέλεσμα αποτελεί η αρχική σκηνή των Δύο Πύργων με τον θάνατο του Μπόρομιρ. Όταν ο Μπόρομιρ βρίσκει τον Μέρι και τον Πίπιν περικυκλωμένους από δεκάδες Ορκ, επιλέγει να προστατέψει τους συμμάχους του παρά τον κίνδυνο (Tolkien, 1999 , p. Κεφάλαιο 1). Εκείνη τη στιγμή, ο Μπόρομιρ είναι ο ήρωας και ο αναγνώστης περιμένει να επιβιώσει. Ο Τόλκιν όμως είχε μια διαφορετική ιδέα για τη μοίρα του Μπόρομιρ, γεγονός που προκαλεί λύπη και απογοήτευση στους αναγνώστες αλλά ταυτόχρονα προκαλεί και τον θυμό απέναντι στους ανταγωνιστές του βιβλίου. Η απειλή του θανάτου χρησιμοποιείται επίσης ως πηγή ελπίδας.

Εάν επιστρέψουμε στην Κοκκινοσκουφίτσα και σκεφτούμε την πρώτη φορά που διαβάσαμε την ιστορία θα θυμηθούμε πως όταν ο λύκος έφαγε την Κοκκινοσκουφίτσα νομίζαμε πως ήταν νεκρή. Η ελπίδα, όμως, επιστρέφει όταν ο κυνηγός μπαίνει στην σκηνή και ελευθερώνει με τη βία την Κοκκινοσκουφίτσα και τη γιαγιά της

Ένα σύγχρονο παράδειγμα αποτελεί Το Χρώμα της Μαγείας (The Colour of Magic), το πρώτο βιβλίο της σειράς Discworld του Terry Pratchett. Ο Θάνατος—πιθανότατα ο πιο αστείος και ενδιαφέρον χαρακτήρας της σειράς—επισκέπτεται τον πρωταγωνιστή, Ρίνσγουιντ, σε κάθε περίσταση όπου απειλείται η ζωή του, προοικονομώντας τον θάνατό του (Pratchett, 1983). Χρησιμοποιώντας ευρηματικά τον Θάνατο, ο Pratchett δημιουργεί σασπένς και ταυτόχρονα στέλνει ένα μήνυμα ελπίδας υπονοώντας πως «εάν δεν συνέβη την πρώτη φορά, ίσως να μην συμβεί και τώρα».

Η αναμονή ενός συμβάντος δεν προκαλεί τόση αγωνία όσο ένα μυστηριώδες και ανεξήγητο γεγονός. «Το αίσθημα ενθουσιασμού», η αγωνία που προκαλείται από την έκθεση στο αναπάντεχο, «είναι αδιαμφισβήτητα ένας από τους κύριους λόγους που μερικοί αναγνώστες και θεατές σαγηνεύονται με τον τρόμο από μικρή ηλικία» (McCort, 2016). Το αναπάντεχο κάνει έναν αναγνώστη που κάθεται αναπαυτικά στον καναπέ του, στην καρέκλα του ή είναι ξαπλωμένος στο κρεβάτι, να τιναχτεί όρθιος φωνάζοντας, άλλες φορές από ενθουσιασμό και άλλες από αγανάκτηση. Σε κάθε περίπτωση, το αναπάντεχο κάνει τον αναγνώστη να θέλει να φτάσει στο τέλος του βιβλίου πάση θυσία.

Στην Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων, ο Lewis Carroll δημιουργεί το αίσθημα της συνεχούς αγωνίας βάζοντας την Αλίκη σε έναν μυστηριώδη κόσμο όπου τα ζώα μιλάνε, γάτες εξαφανίζονται και μια βασίλισσα απειλεί τους πάντες με αποκεφαλισμό. Όλο το μυστήριο της Χώρας των Θαυμάτων λύνεται στο τέλος όταν η Αλίκη ξυπνάει από το όνειρο που έβλεπε στα πόδια της αδερφής της (Carroll, 2014). Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων έχει και τα τέσσερα στοιχεία μιας ιστορίας τρόμου: την απειλή του θανάτου, παράξενους χαρακτήρες, το αίσθημα του φόβου για τη μοίρα της Αλίκης και αναπάντεχα γεγονότα. Παρ’ όλ’ αυτά, θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά έργα της παιδικής λογοτεχνίας.

Το είδος του τρόμου δεν μπορεί να αποκλειστικά οικειοποιηθεί στοιχεία όπως ο φόβος, ο θάνατος, οι παράξενοι χαρακτήρες και τα ανεξήγητα γεγονότα. Στην λογοτεχνία δεν τηρείται σειρά προτεραιότητας. Η διαφορά όμως μεταξύ του τρόμου και της εφηβικής και παιδικής λογοτεχνίας είναι ο σκοπός. Οι ιστορίες τρόμου χρησιμοποιούν αυτά τα στοιχεία για να προκαλέσουν έξαψη και ενθουσιασμό μέσω του φόβου και πολλές φορές της απέχθειας. Η εφηβική και παιδική λογοτεχνία χρησιμοποιεί αυτά τα στοιχεία για να δημιουργήσει σασπένς και για να δώσει ένα μήνυμα ελπίδας μέσα από την υπόσχεση πως ο πρωταγωνιστής έχει αρκετές πιθανότητες να επιβιώσει. Παρ’ όλ’ αυτά, η παρουσία αυτών των στοιχείων και στα δύο είδη εκφράζει την ομορφιά της λογοτεχνίας. Δεν υπάρχει «κακή» λογοτεχνία ή «υψηλή» λογοτεχνία. Υπάρχει μια λίστα με εργαλεία που ένας σοφός συγγραφέας μπορεί να τα χρησιμοποιήσει για να κάνει τους αναγνώστες να ανησυχήσουν, να γελάσουν, να κλάψουν και να συνεχίσουν να γυρνάνε τις σελίδες. 

Works Cited

Anegbe Endurance, W. R. (2014). The Grotesque Elements in Poe’s ‘Black Cat’ and Scudder’s ‘The White Cat. International Journal of Comparative Literature and Translation Studies 2.2 , 42-46.
Caroll, L. (2014). Alice in Wonderland. e-Unlimited.
Encyclopeadia Britannica. (2019, May 21). Horror Story. Retrieved June 6, 2019, from Encyclopeadia Britannica.
Jones, M. C. (1924). The elimination of children’s fears. Journal of Experimental Psychology , 382-390.
L’Engle, M. (2007). A Wrinke in Time. New York: Square Fish.
McCort, J. R. (2016). Reading in the Dark: Horror in Children’s Literature and Culture. Mississippi: Univ. Press of Mississippi.
Pratchett, T. (1983). The Colour of Magic. Buckinghamshire, UK: Colin Smythe.
Rowling, J. (1997). Harry potter and the Sorcerer’s Stone. New York: Scholastic.
Ruth, G. (2014, May 29). Why Horror is Good For You (and Even Better for Your Kids). Retrieved June 17, 2019, from Tor.com.
Thomas, A. (2017). The Hate U Give. Thorndike Press.
Tolkien, J. (1999 ). The Two Towers. New York: HarperCollins.

Cover art by Franco Zacharzewski

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά