Ἐστὶν οὖν τραγωδία: η πανταχού παρουσία του αφηγηματικού τρόμου

by Βασίλης Καθάρειος

”Είμαι η οργή του Θεού σας· αν δεν είχατε διαπράξει τόσο μεγάλες αμαρτίες, ο Θεός δεν θα σας είχε στείλει μια τιμωρία σαν κι εμένα”

-Τζίνγκις Καν

Ένα εκατομμύριο άνθρωποι ξεριζώθηκαν απ’ τις πατρίδες τους για να μαζεύουν βαμβάκι σε μια ήπειρο πέρα απ’ τον ωκεανό, και εξακολουθούν να δολοφονούνται επειδή υπάρχουν. Η δουλεία είναι απαγορευμένη πρακτικά σε κάθε άκρη της γης, αλλά οι σύγχρονοι σκλάβοι είναι περισσότεροι από ποτέ, και πολλοί δεν θα ξαναδούν το φως του ήλιου. Κάτι παρόμοιο ισχύει για τους δεκαπέντε χιλιάδες αιχμαλώτους μετά την μάχη στο Κλειδί (1014 μ.Χ.) αλλά και τους δεκάδες χιλιάδες τραυματίες που εισέπνευσαν τα λάθος αέρια σε μάχες όπως της Ypres και του Verdun. Σε ένα παρόμοιο τοπωνύμιο, το Verden, ο μέγας διαφωτιστής Καρλομάγνος έσφαξε 4500 Σάξονες σε λίγες ώρες, γιατί αρνήθηκαν να αλλάξουν πιστεύω. Δεν επιχειρώ καν να αναφερθώ σε παγκόσμιους πολέμους, εμφυλίους, ιδεολογικά κινήματα και λοιπές ανταλλαγές ειρηνικών επιχειρημάτων, αλλά αν το έκανε ο οποιοσδήποτε συγγραφέας τρόμου ή φαντασίας κατά πάσα πιθανότητα θα είχε κατηγορηθεί ότι εκβιάζει συναισθηματικά το κοινό του.

Η Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου, και η απάντηση στην ερώτηση γιατί δεν υπάρχουν προτεστάντες στη Γαλλία

Εδώ όμως μπορούμε να αφήσουμε το θέμα μετέωρο και να εστιάσουμε στο σκοτεινό σοκάκι όπου ένας πολλά υποσχόμενος κατά συρροή δολοφόνος χαράζει το 17ο λαρύγγι στα 34 χρόνια της ζωής του. Αν διηθήσουμε σωστά το εννοιολογικό υπόβαθρο θα διαπιστώσουμε ότι η φράση “κατά συρροήν” αναφέρεται ακριβώς στο γεγονός ότι μετά τα πρώτα δύο ή τρία, κάποιος θεώρησε ότι και το 17ο δεν είναι κακός αριθμός, για αρχή. Με ανάλογο τρόπο η φράση “βεντέτα” δείχνει ότι μετά τα πρώτα δυο τρία νεκρά μέλη τους δυο οικογένειες θεώρησαν καλή ιδέα να προσθέσουν ακόμη εξήντα ή εβδομήντα, γιατί η ντροπή δεν ξεπλύθηκε αρκετά.

Με τον όρο “νόμος της φύσης” ένας γυμνός και εκτεθειμένος στις θεομηνίες άνθρωπος των σπηλαίων προσπάθησε να δικαιολογήσει ότι μετά τα πρώτα δυο τρία αφύλακτα παιδιά του που βρέθηκαν μισοφαγωμένα από θηρευτές χρειάστηκε να προστεθούν άλλα είκοσι, τριάντα ή πενήντα· ώσπου να σκοτώσει, με την σειρά του, τους θηρευτές και τα δικά τους παιδιά. Κάπου τότε μπορούμε να αναζητήσουμε το σημείο καμπής όπου ο άνθρωπος κατανόησε πως η έννοια κάθε καλού οφείλει να αντιστοιχεί σε ίση και αντίθετη ποσότητα κακού, που με έναν πρόχειρο στατιστικό υπολογισμό παραδίδει τα κλειδιά της μισής του πραγματικότητας στην αβεβαιότητα, το άγνωστο και τη θνητότητα· οτιδήποτε διαφορετικό δεν τηρεί τις προϋποθέσεις να θεωρηθεί μέρος της.

Πέρα από πόνο, αρπακτικά και θεομηνίες, ωστόσο, η μητέρα φύση μας χάρισε την απόλαυση, την διανόηση και τον ζέφυρο. Η σοφία της δεν έπρεπε να αμφισβητηθεί, παρά μόνο να δικαιολογηθεί· πρωταρχική θεότητα σχεδόν κάθε μυθολογίας αποτελεί η προσωποποίηση της αστάθειας, είτε αυτή λέγεται ‘’Χάος’’ είτε ‘’Τιάματ’’, που από τα σπλάχνα της έδωσε ζωή στο καλό και το κακό, για να επιβραβεύσει και να διδάξει. Στο δίποδο και σκεπτόμενο υποείδος Homo Sapiens Sapiens δόθηκε ένα ξεχωριστό εξελικτικό ένστικτο, πέρα απ’ τα συνηθισμένα, που κράτησε τις κοινωνικές ομάδες ενωμένες και ασφαλείς· η φυσική ανάγκη να διηγείται ιστορίες.

Αρχαίοι πρόγονοί μας, καθώς αναρωτιούνται αν ο αστεροειδής συμβολίζει την γονιμότητα, την καταστροφή, μια φλογερή αρχή ή ένα πύρινο τέλος

Οι λιγοστές επιπλέον προσθήκες ήρθαν σιγά σιγά, με τα χρόνια· η ανάπτυξη του σύγχρονου φάρυγγα, η ανακάλυψη της φωτιάς και η επέκταση του προσδόκιμου ζωής, που θα επέτρεπε σε έναν ηλικιωμένο σοφό να διηγείται ιστορίες γύρω της. Τα μάτια παιδιών και μη έλαμπαν απ’ τον ενθουσιασμό και την φλόγα, καθώς ο απέραντος κόσμος του τρόμου συρρικνώθηκε μέσα από κραυγές· απ’ το μέγεθος του σύμπαντος, στο μέγεθος, περίπου, ενός ανθρώπινου μυαλού.

”Ένας απλός θάνατος θεωρείται τραγωδία· ένα εκατομμύριο θάνατοι θεωρούνται στατιστική”

-Γνωστή Κόκκινη Μυστακοφόρος Αρκούδα Γεωργιανής Καταγωγής

Είναι καιρός όμως να επιστρέψουμε στο θέμα που αφήσαμε μετέωρο, καθώς κάποιοι κύριοι περιμένουν να μας μιλήσουν· οι θάνατοι εκατομμυρίων ανθρώπων στα χέρια ανθρώπων αποτελούν αδιαμφισβήτητα γεγονός μακράν πιο αποτρόπαιο από οποιαδήποτε ανθρώπινη φαντασία, που όμως έχουν την τάση να αντιμετωπίζονται περίπου όπως τα κοινωνικά στις εφημερίδες, το κάτι-που-απλά-συνέβη. Δυστυχώς δεν είναι εύκολο να βάλουμε αγαπημένα μας πρόσωπα στην θέση των δύο εκατομμυρίων νεκρών για τις 164 μέρες της μάχης του Στάλινγκραντ, γιατί τότε θα έπρεπε να σκεφτούμε 17 απ’ αυτούς να πέφτουν ξαφνικά νεκροί κάθε δυο λεπτά· δοκιμάστε το, όχι με κενά πρόσωπα, αλλά με οικεία ζυγωματικά και απόλυτα διακριτές φωνές και γέλια.

Μόλις όμως πέσαμε και πάλι σε προσωπικό επίπεδο, γιατί απ’ ότι φαίνεται δεν τα πάμε καλά με το συλλογικό και δεν μαθαίνουμε απ’ τις πράξεις μας. Η φρίκη πρέπει να χτυπήσει με παγερά δάχτυλα σκελετών στην πόρτα μας για να θυμηθούμε τον νόμο της φύσης, με πρωτοσέλιδα τρόμου όπως “Παιδί νεκρό στα χέρια κηδεμόνα”, αλλά ακόμη και τότε δεν θα κατανοήσουμε πραγματικά την ανθρωπότητα. Η Πόρτα πρέπει να σπάσει, και οι χειροπέδες να μπουν με τη βία ενώ κοιμόμαστε.

Η Σφαγή των Αθώων” – Peter Paul Rubens

Οι κύριοι όμως έχουν βαρεθεί να περιμένουν. Ο Στήβεν λέει ότι καταλαβαίνει σε τι αναφέρομαι, καθώς σε βιβλία του μίλησε για έναν πατέρα που έχασε τον γιο του χωρίς να τον ξεπεράσει ποτέ, έναν που πήγε να τον σκοτώσει, μια έφηβη που έβαψε στο αίμα τους νταήδες του σχολείου και έναν συγγραφέα που γνώρισε μια υπερβολικά ένθερμη θαυμάστρια.

Ο κύριος Έντγκαρ, από την άλλη, έχτισε σε έναν τοίχο τουλάχιστον 3-4 άτομα. Όσο φωνάζει κάτι και για μια γάτα, ο Έριχ Μαρία Ρεμάρκ σήκωσε το χέρι και δήλωσε ότι μίλησε για έναν πόλεμο που σκότωσε εκατομμύρια ανθρώπους. Θα τον διακόψουμε όμως, και θα ζητήσουμε να το ξανασκεφτεί, γιατί αυτό που θυμόμαστε απ’ τα γραπτά του είναι ένα τσουκάλι φαΐ που περίσσεψε, όταν από τους 120 νέους του λόχου του επέστρεψαν οι 40, και έναν τραυματισμένο φίλο που πέθανε στα χέρια του σφαδάζοντας. Δεν μίλησε ποτέ με θλίψη για τους δεκάδες νεκρούς, αλλά με απέραντη συμπόνια για όσους έμειναν πίσω και θα έπρεπε να ζήσουν με την ανάμνηση.

-Εσείς το κάνατε αυτό;

-Όχι. Εσείς το κάνατε.

-Απάντηση του Πικάσο σε αξιωματικό της Γκεστάπο, μπροστά σε φωτογραφία της Γκέρνικα

Θα περιμέναμε όμως να εκδηλωθεί και το αντίθετο άκρο, που πέρα από τον λοιμό και τα πτώματα αναζητά την ευτυχία και το γέλιο. Θα διαπιστώσουμε όμως σύντομα ότι, σε οποιοδήποτε έργο με σκοπό να διδάξει, κάτι τέτοιο είναι αδύνατο χωρίς την υποδόρια αναφορά στην καχυποψία ή το γλυκόπικρο. Οι Νεφέλες και οι Όρνιθες του Αριστοφάνη μιλούν για εκφυλισμό από λαοπλάνους, η Ειρήνη για την πραγματικότητα του πολέμου και ο Πλούτος για κοινωνικές ανισότητες. Οι Monty Python κατέκριναν την υποκρισία του status quo, ο Δον Κιχώτης την αλαζονεία των ευγενών και ο Dr Strangelove (1964) τον πυρηνικό εξοπλισμό. Ο όσιος Μπουκόφσκι μίλησε για τον φόβο του περιθωρίου και της ανέχειας, το Groundhog Day (1993) για τον φόβο των λάθος επιλογών ή μιας συνθλιπτικής ρουτίνας, και το Παρά Πέντε (2005-7) για τον φόβο ενός ατιμώρητου εγκλήματος ή, δευτερευόντως, της απώλειας αγαπημένων προσώπων και ευκαιριών.

Αν, απ’ την άλλη, ο κόσμος φαντάζει ιδεατός στις πρώτες σκηνές, τότε η σκιά του τρόμου κρύβεται στις λεπτομέρειες. Όταν ο H. G. Wells μιλά για την ανέμελη και απόλυτα ξέγνοιαστη καθημερινότητα των Ιλόι, στην Μηχανή του Χρόνου (1895), γίνεται γρήγορα προφανές ότι κάτι δεν πάει καλά. Στο παραμυθοειδώς αψεγάδιαστο πρώτο μέρος του Mulholland Drive (2001) η φαντασίωση έχει ήδη προετοιμαστεί να δώσει την θέση της στην σκληρή πραγματικότητα.

Όταν οι ψεύτικοι γονείς της Coraline (2009) ετοίμασαν μια τούρτα με επιγραφή “Welcome home!“, το δεύτερο “ο” έχει διπλή “θηλιά”, σε αντίθεση με το πρώτο. Κατά την ψευδοεπιστήμη της γραφολογίας η διπλή θηλιά υποδηλώνει ψέμα· στον παράλληλο κόσμο η Coraline ήταν όντως ευπρόσδεκτη, αλλά δεν βρισκόταν στην πραγματικότητα. Αν δεν συμβαίνει κάτι απ’ τα παραπάνω, και το παράλογα ιδεατό αποτελεί το σύνολο ενός έργου, αρχίζει να παραπέμπει αυτόματα σε μια αρκετά πιο χολιγουντιανή προσέγγιση της ψυχαγωγίας και της ηδονής· δέκα κουταλάκια ζάχαρη στα πάντα, ίσως και είκοσι, και συστηματικό άρμεγμα του franchise χάρη σε μπλουζάκια, αξεσουάρ, αγαλματίδια, mouse pads, αρωματικά χώρου και προφυλακ… τήρες, με σλόγκαν.

Είσαι ευπρόσδεκτη, Coraline· αλλά πολύ μακριά απ’ την αλήθεια

Μια τρίτη εναλλακτική, στα άκρα μιας δυστοπικής πραγματικότητας, είναι ότι κάποιος προσπάθησε να μας πείσει ότι δεν τρέχει τίποτα κακό εδώ γύρω. Το βάρος του τρόμου, σε αυτή την περίπτωση, μετατίθεται σε όσους προσπαθούν να μας αποδείξουν το αντίθετο. Μια απολυταρχική ή ολοκληρωτική κυβέρνηση βασίζεται πρώτα στον φόβο, και έπειτα στην προπαγάνδα ότι δεν έχεις απολύτως τίποτα να φοβάσαι· αν φυσικά φερθείς όπως πρέπει, και σκεφτείς όπως πρέπει. Ο George Orwell δεν σκέφτηκε όπως πρέπει, γιατί μας προειδοποίησε ότι μια κοινωνία διαρκούς και αυστηρής επιτήρησης είναι κάτι κακό· μην γίνεις σαν τον Orwell. Ο Aldous Huxley δεν σκέφτηκε όπως πρέπει, γιατί μας προειδοποίησε ότι το να μην σκέφτεσαι τίποτα πέρα απ’ την κατανάλωση είναι κάτι κακό· μην γίνεις σαν τον Huxley. Ούτε ο Ray Bradbury δεν σκέφτηκε όπως έπρεπε, γιατί δυστυχώς μας προειδοποίησε ότι η εξαφάνιση αντίθετων τρόπων σκέψης, και άρα επικίνδυνων, είναι κάτι κακό· μην γίνεις ούτε σαν εκείνον.

Στην περίπτωση του τελευταίου, ωστόσο, και του έργου του Fahrenheit 451, το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι τα βιβλία δεν κάηκαν με κρατική εντολή, αλλά χάρη σε λαϊκή επιθυμία για ειρήνη και ασφάλεια· επιθυμία παρόμοια με εκείνη που έφερε στην εξουσία αυτούς που έκαιγαν γραπτά πλάι στην Όπερα του Βερολίνου. Ανάμεσα τους η πιο φτηνιάρικη και παρακμιακή όπερα της ιστορίας, Η Όπερα της Πεντάρας, γιατί η ενδοξοποίηση της ληστείας μιας τράπεζας αποτελούσε επίθεση στην οικονομία του έθνους, και άρα ξενική προπαγάνδα· εδώ δεν υπάρχουν φτωχοί, φυσικά, παρά μόνο αλήτες και πόρνες.

Ο τρόμος της φωτιάς και η φωτιά του τρόμου έμαθαν στον σύγχρονο άνθρωπο να απορροφά την ταυτότητά του απ’ το μαζικό υποσυνείδητο, που δεν του ανήκε ποτέ μα αναζητά εχθρούς σε κάθε γωνιά, γιατί το κακό δεν γεννήθηκε εδώ -είπαν- και θα πρέπει να φταίνε οι άλλοι για την κατάντια. Μην ακούτε και μην διαβάζετε αυτούς που σας προειδοποιούν για πράξεις τυράννων, σας το υπενθυμίζω· ίσως κατά λάθος να ξεφύγετε απ΄ τον σορό και να υποπέσετε στο μοιραίο σφάλμα της αυτοκριτικής.

Ο τρόμος μιας εξουσίας του τρόμου απέναντι σε βιβλία που θα υπενθυμίσουν στον λαό ότι η ασφάλεια που τους έταξε επιβλήθηκε χάρη στον τρόμο

Αν κάνατε το λάθος να διαβάσετε ως εδώ σας ζητώ ταπεινά συγγνώμη, γιατί το ηθικό δίδαγμα και ο σκοπός κάθε γραπτής -και όχι μόνο- έκφρασης μπορεί να αναζητηθεί, όλο κι όλο, στο τελευταίο μέρος του ορισμού της τραγωδίας κατά τον Αριστοτέλη· δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν. Ένας ρεαλιστικός πρωταγωνιστής ή ανταγωνιστής ούτε αδικείται ούτε αυθαιρετεί κατ’ αποκλειστικότητα· άλλοτε δέχεται τα βέλη του τρόμου και άλλοτε τα επιβάλλει, είτε λέγεται Οιδίποδας, είτε Μήδεια, είτε Darth Vader και Davy Jones.

Ακόμη, η αλήθεια ενός έργου δεν γίνεται ποτέ πιστευτή αν αφορά κάποιους δεινοπαθούντες εκεί έξω, που υπομένουν την φρίκη ανώνυμα και σιωπηλά, έστω και εκατομμύρια απ’ αυτούς. Ο άνθρωπος κατανοεί αποκλειστικά ό,τι μπορεί να χωρέσει στην φόρμα των εμπειριών και της προσωπικής του ηθικής, δεν αποδέχεται ούτε το εκτατικά συλλογικό ούτε το εντατικά μονολιθικό, αλλά αναζητά πάντοτε την προσωπική του ‘’κάθαρση’’ μέσα από πράξεις ανθρώπων που αδικούν όσο αδικείται, και αδικούνται όσο είναι ικανός να αδικήσει. Πάντα μέσα απ’ το φίλτρο ενός τρόμου που κατανοείται και τιθασεύεται, που δεν αφορά, αν δεν έγινε ήδη προφανές, μόνο όσα έργα χαρακτηρίζονται ως ‘’τρομακτικά’’· αποτελεί συνθήκη και απαραίτητη προϋπόθεση για την ίδια την αφηγηματική έκφραση του άτριχου και πεζού τρίτου χιμπαντζή.

“Εμείς, οι κατά συρροήν δολοφόνοι, είμαστε οι γιοί σας, οι σύζυγοι, το περιβάλλον σας· και το πρωί θα βρει περισσότερα απ’ τα παιδιά σας νεκρά“.

-Ted Bundy, κατά συρροή δολοφόνος τουλάχιστον 30 γυναικών

Ο τρόμος, για να το θέσουμε διαφορετικά, δεν αποτελεί υποείδος αλλά ένα ολόκληρο φάσμα, όπου τα καθαρόαιμα έργα τρόμου καταλαμβάνουν απλώς το δεξί άκρο. Δεν διαφέρουν σε κάτι από τα υπόλοιπα, πέρα απ’ την προειδοποίηση ότι Εδώ Πρόκειται να Τρομάξεις. Ίσως και τα στοιχειά, και την ομίχλη, και εξωγήινους, που όμως δεν συνιστούν παρά μια προσωποποιημένη εκδοχή του κακού μας εαυτού· ο Pazuzu και το Xenomorph κατοικούν μέσα μας, μεταφορικά. Η πραγματικότητα, η από κοινού παροχή καλού και κακού σε ίσες και αντίθετες ποσότητες, βασίζεται πάντα στα θεμέλια του τρόμου που χαλιναγωγεί και χαλιναγωγείται απ’ την λογική και την συνείδηση.

Παραδοσιακές καθημερινές προσφορές στον θεό ήλιο, από την πρωτεύουσα των Αζτέκων, μέσα απ’ τα μάτια των Ισπανών κατακτητών

Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώτος στίχος της παλαιότερης ολοκληρωμένης εκδοχής του παλαιότερου λογοτεχνικού πονήματος του ανθρώπου, του Έπους του Γκιλγκαμές, ξεκινά με την φράση “σσα νάκμπα ίιμουρου“· αυτός που κοίταξε μέσα στην άβυσσο. Από τότε και μέχρι σήμερα έχουν γραφτεί αμέτρητα έργα σε μια προσπάθεια να μας γλιτώσουν από το χάος στα βάθη της. Φαίνεται όμως ότι αυτά τα δύο έχουν πλαστεί για να συνυπάρχουν· θα γράφουμε και θα γράφουμε μόνο για όσο θα υπάρχει μια άβυσσος να καταλαγιάσουμε.

Πηγές:

Ιωάννης Σκυλίτζης (11ος αι.), Σύνοψις Ιστοριών
Annales regni Francorum (8ος-9ος αι.)
Encyclopædia Britannica Deluxe Edition (2008), Saint Bartholomew’s Day, Massacre of
Βαβυλωνιακό Έπος Enūma Eliš
hbr.org
Richard J Evans (2009), The Third Reich at War: 1939-1945
Έργα (κατά σειρά εμφάνισης) των Stephen King, Edgar Allan Poe, Erich Maria Remarque, Αριστοφάνη, Monty Python, Miguel de Cervantes, Stanley Kubrick, Charles Bukowski, Harold Ramis, Γιώργου Καπουτζίδη, H. G. Wells, David Lynch, Neil Gaiman, George Orwell, Aldous Huxley, Ray Bradbury, Bertold Brecht, Αριστοτέλη, Σοφοκλή, Ευριπίδη, George Lucas, William Peter Blatty και H. R. Giger
Τα Μάτια του Κύκλωπα, προσωπικό blog

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά