Κάποτε τα βαμπίρ ήταν πράσινα.

Ann Radcliffe (1764-1823)

Ίσως το να λαμποκοπάν στο φως του ήλιου να μην είναι η χειρότερη εκδοχή τους λοιπόν. Το μόνο σίγουρο είναι ότι από τις απαρχές της γοτθικής λογοτεχνίας μέχρι τη σύγχρονη μοντέρνα και μετά-μοντέρνα προσέγγιση που συνεχώς εξελίσσεται, αυτό που ονομάζουμε γοτθική λογοτεχνία έχει περάσει από πολλά στάδια.

Κάνοντας μια βουτιά στο παρελθόν και το παρόν, θα επιχειρήσω να παρουσιάσω εν τάχει λίγα πράγματα για μια εκ των κυριών της γοτθικής λογοτεχνίας. Θα μπορούσε να παρουσιαστεί μια έκθεση πολλών σελίδων για το θέμα και εγώ θα προσπαθήσω να κάνω λόγο για όλ’ αυτά σε πέντε ή έξι.

Η αποσπασματικότητα του κειμένου οφείλεται στο ό,τι είναι κομμάτια μιας ευρύτερης “εργασίας” πάνω σε ένα παρόμοιο θέμα, την οποία εν τέλει δεν ολοκλήρωσα ποτέ. Ελπίζω να σας προτρέψει να κάνετε και τη δική σας έρευνα. Θα μιλήσω για την Ανν Ράντκλιφ, μια συντηρητική γκοθού για πολλούς.

Τι θα έπρεπε να αποσαφηνίσουμε ως «γοτθική» λογοτεχνία;

Ο όρος θα έπρεπε να αναφέρεται σε ζοφερά, τρομακτικά, ατμοσφαιρικά έργα του 18ου αιώνα. Σ’ ένα πρώτο άκουσμα του όρου, ποια έργα έρχονται στο νου του καθενός; Ίσως τα «Φρανκενστάιν», «Ο Καλόγερος» ή «Τα Μυστήρια του Ουδόλφο». Το τελευταίο είναι μάλιστα της Ανν Ράντκλιφ.

Είναι όμως και τα τρία που αναφέρθηκαν ενδεικτικά παραδείγματα της γοτθικής λογοτεχνίας;

Με την αυστηρή και οριοθετημένη χρήση του όρου, ταιριάζουν όλα στο ίδιο τσουβάλι; Θα πρέπει να αναλογιστούμε δύο πράγματα: Ότι ένα συγγενικό ρεύμα της εποχής ήταν ο ρομαντισμός και ότι πολλά είδη ακόμη (όπως η επιστημονική φαντασία) δεν είχαν αποσπαστεί από το ευρύτερο γοτθικό. Ο Έντγκαρ Άλαν Πόου ήταν εκείνος που ουσιαστικά έθεσε οριστικά νέες βάσεις και ορίζοντες για το είδος του γοτθικού, μερικά χρόνια αργότερα. Έως τότε, τα έργα που συμπαρασύρονταν από το ρεύμα του ρομαντισμού θεωρούνταν γοτθικά, αλλά ταυτόχρονα δεν θα έπρεπε να είναι κιόλας -σύμφωνα με τους ορισμούς νεώτερων χρόνων.

Ας επιστρέψουμε στην Ανν Ράντκλιφ.

Πολλές γυναίκες συγγραφείς έπαιξαν ρόλο στο γοτθικό κίνημα, ωστόσο η Ανν Ράντκλιφ ήταν που καθιέρωσε τον φορμαλισμό που ακολούθησαν οι μεταγενέστεροί της. Το γοτθικό ως λογοτεχνικό είδος είχε ήδη διαμορφωθεί σ’ ένα παρακλάδι γυναικείου γοτθικού, που έγραφαν γυναίκες και διάβαζαν (ως επί το πλείστον) γυναίκες. Εξ’ άλλου, έγινε μία από τις πιο διάσημες, αν όχι η διασημότερη, συγγραφέας στη Βρετανία των τελών του 18ου αιώνα.

Γιατί και τι έγραφε η Ανν Ράντκλιφ;

Δεν θα δώσω βαρετά βιογραφικά στοιχεία, μόνο μερικά ουσιαστικά. Φαίνεται πως έγραφε βιβλία ώστε να περνά κάπως τον χρόνο της όταν ήταν μόνη στο σπίτι. Δεν έχει τύχει και σε εσάς να ξεκινάτε για πλάκα ένα χόμπι και να καταλήγετε ο διασημότερος συγγραφέας της χώρας; Φυσικά έγραφε στο είδος που απολάμβανε να διαβάζει και ήταν σίγουρα επηρεασμένη από τα δίδυμα ρεύματα της εποχής. Ξεχώριζε ωστόσο ως δυνατότερο συναίσθημα φόβου εκείνον τον τρόμο που πηγάζει από το υπερφυσικό. Αρκετά τρομακτικό και ρομαντικό, να στοχεύει για έναν έμμεσα δοσμένο τρόμο.

THE MYSTERIES OF UDOLPHO by Ann Radcliffe. A 1796 engraving to illustrate the scene where Montoni at left orders his men to take Emily from the room against the wishes of Madam Montoni at right

Φεμινισμός στην Ανν Ράντκλιφ

Συνδυαστικά, έγραφε και στο μοτίβο της γυναικείας γοτθικής λογοτεχνίας, όπου πάντα υπήρχε η θεματική της κάθαρσης και η αποσυμφόρηση της ηρωίδας από το καταπιεστικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται. Δυναμικές, χειραφετημένες πρωταγωνίστριες και εξιδανικευμένοι ανταγωνιστές. Ο θρίαμβος της γυναίκας έναντι του άνδρα και έναντι των σκοτεινών δυνάμεων (ή αλλιώς της πατριαρχίας αν θέλουμε να το πάμε προς τα εκεί). Προφανώς και τα βιβλία της είχαν απήχηση στο γυναικείο κοινό της εποχής.

Είτε συνειδητά είτε όχι, ακόμη και στον τρόπο που διαλέγονται, οι ηρωίδες της μιλούν μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Είναι αποφασιστικές και κάθετες αλλά ταυτόχρονα ευγενικές και ευαίσθητες. Περπατούν στο όριο του passive aggressive, για να μιλήσω τη γλώσσα του σήμερα. Γίνεται συχνά διάκριση ανάμεσα στην εξουσία των αρσενικών ως προνομιούχων της πατριαρχίας και στην εξουσία του καθενός ως υποκειμένων που μετέχουν στην ελεύθερη βούληση της φύσης. Αυτό απορρέει από μια παρόμοια κόντρα εκτός των βιβλίων.

Η ίδια, όπως και άλλες συγγραφείς, προσπαθούσαν τρόπον τινά να χρησιμοποιήσουν τα έργα τους ως όχημα για μια αλλαγή και επαναπροσδιόριση των αξιών της λογοτεχνίας και όχι μόνο. Αυτό που περίμεναν οι άνδρες συνάδελφοι και αναγνώστες από τη γοτθική φαντασία που είχαν συνηθίσει να διαβάζουν δεν ήταν αυτό που έδινε η Ανν Ράντκλιφ. Θα μπορούσε να γίνει λόγος περί νέας ταυτότητας των γυναικών και νέων φυλετικών ρόλων εν γένει ίσως.

Μιας και μιλάμε για ρομαντισμό, θα ήταν άτοπο να μην λάβουμε υπ’ όψιν μας το τοπίο.

Κάστρα, λαβύρινθοι, περάσματα, ηγούμενοι, ηγουμένες και όλο αυτό το σκοτεινό μεν, αλλά ξεκάθαρο δε τοπίο. Το ίδιο το υπόβαθρο στο οποίο βρίσκονται οι χαρακτήρες λέει τη δικιά του ιστορία περί φυλετικών σχέσεων και αποτελεί έναν παράγοντα τριβής. Υπάρχει ένας ρόλος στο γοτθικό τοπίο, όπως υπάρχει ένας ρόλος συνυφασμένος με τον άνδρα ανταγωνιστή και τη γυναίκα πρωταγωνιστή.

Δεν θα επεκταθώ στα ιστορικά στοιχεία, όπως δεν έχω κάνει ως τώρα, μα…

Είναι δεδομένο πως το κλίμα της εποχής ήταν εκείνο του αναβρασμού έναντι της αριστοκρατίας και της παλαιάς τάξης. Η γοτθική λογοτεχνία απαντούσε σε αυτή την απαίτηση προβάλλοντας ένα είδος τρόμου που ήταν απόρροια της πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής. Αυτός είναι και ο λόγος που μπόρεσε τόσο σαν είδος να ταιριάξει με τον ρομαντισμό. Η Ανν Ράντκλιφ εκμεταλλεύτηκε και τα δύο ρεύματα για να σχολιάσει τις φυλεκτικές ανισότητες στην κοινωνία της εποχής της.

Γιατί η θέση της είναι περίεργη όμως;

Αρχικά την αποκάλεσα συντηρητική και αυτό ως έναν βαθμό ισχύει όχι μόνο επειδή το υποστηρίζουν οι επικριτές της. Η Ανν Ράντκλιφ κάνει ένα βήμα μακριά από το νέο-κλασικό και στρέφεται στο συναίσθημα, το ρομαντικό και το μυστηριακό. Σε μια εποχή όπου το γοτθικό θεωρείται ένα μοντέρνο και επαναστατικό κίνημα, εκείνη γράφει συντηρητικά. Τα έργα της φαντάζουν σαν ονειροπαρμένες παιδικές φαντασιώσεις. Δεν περιέχουν βίαιες περιγραφές, πρωτόγονο τρόμο ή αηδιαστικά σημεία. Όλα κυλούν με βάση το συναίσθημα, το καθαρτικό τέλος και την κλιμάκωση καλού εναντίον κακού. Σαν ένα παραμύθι.

Μα καλά αυτό δεν είναι ακριβώς το gothic?

Ναι… Αλλά σήμερα. Όντως, η Ανν Ράντκλιφ σήμερα μπορεί να ταιριάζει με αυτό που βλέπουμε και ανακαλύπτουμε ως τάση στη γοτθική λογοτεχνία. Τότε όμως, δεν επικρατούσε αυτή η τάση. Και, όπως είπα πιο πάνω, όλα αυτά διατηρούν μια διπλή μετάφραση. Ηρωίδες τιμωρούνται όταν διασχίσουν περιοχές που ανήκουν στους άντρες ανταγωνιστές. Ηρωίδες είναι ταξικά και φυλετικά κατώτερες, υπηρέτριες, ενός πανίσχυρου οικονομικά και κοινωνικά άνδρα ανταγωνιστή.

Έκδοση του 1806, The Mysteries of Udolpho

Οι συμβάσεις που συναντάμε σε όλα τα έργα της είναι ατελείωτες και οι συνδυασμοί που αλληλεπιδρούν οι χαρακτήρες ως αρχέτυπα μεταξύ τους και με το περιβάλλον αντικατοπτρίζουν κάτι παραπάνω από μια φαντασιακή κατασκευή.

Τα Μυστήρια του Ουδόλφο

Φτάνουμε κάπως έτσι στην κορύφωση. Η επιτομή των έργων της Ανν Ράντκλιφ μάλλον είναι το τέταρτο βιβλίο της. Αυτό το βιβλίο έχει τα πάντα:

Απαγορευμένη αγάπη, ένα γοτθικό σκοτεινό κάστρο, ανατριχιαστικά δάση, ένα μυστήριο που περιλαμβάνει έγκλημα, μια δυναμική ηρωίδα και έναν κόμη ανταγωνιστή.

Κι όμως, είναι πράγματι τόσο καλό; Ακόμη κι αν είναι το καλύτερο βιβλίο της συγγραφέως, το κάνει αυτό ένα καλό βιβλίο γενικά;

Τόσο ο Πωλ Φεβάλ όσο και η Τζέιν Ώστεν, μεταξύ άλλων συγγραφέων, φροντίζουν να μειώσουν και να διακωμωδήσουν τα έργα της Ράντκλιφ και το ίδιο το είδος που αντιπροσωπεύει εντός των βιβλίων τους.

Γιατί τέτοιο bullying?

Εικονογράφηση απ’ την έκδοση του 1806.

Πολύ απλά, για τον λόγο που αναφέραμε πριν… Η Ανν Ράντκλιφ βαφτίζει γοτθική λογοτεχνία ένα έργο που για το ένα τρίτο του περίπου διαβάζεται ως ρομάντζο.

Μια ρομαντική ιστορία μετατρέπεται σε μια ιστορία τρόμου αν εισάγεις μυστήριο από ένα σημείο και μετά; Μια ιστορία τρόμου δεν μπορεί να έχει ρομάντζο; Αν οι χαρακτήρες ξεκινήσουν χαρούμενοι, συναντήσουν εμπόδια κι έπειτα τα ξεπεράσουν, δεν διαβάζουμε την φόρμα της ρομαντικής λογοτεχνίας;

Από την μία, έχουμε την άποψη πως η συγγραφέας έχει γράψει ένα έργο υπνωτισμένο απ’ την πιθανότητα να μην εξελιχθεί στα μονοπάτια της γοτθικής λογοτεχνίας – και εκεί αποτυγχάνει, κάνοντας ανεπιτυχώς τη στροφή μετά τη μέση.

Από την άλλη, έχουμε την άποψη ότι η συγγραφέας δεν θα μπορούσε να περάσει το μήνυμα μιας δυναμικής και εναντιωμένης στα στερεότυπα ηρωίδας αν δεν την έχτιζε ως τέτοια μόνο και μόνο για να αποδομήσει τα όρια αυτής της λογοτεχνίας στην κλιμάκωση του έργου.

Συμπερασματικά

Άλλη μια εικονογράφηση της έκδοσης του 1806.

Θα ήταν αδύνατον να κρατήσω την προσοχή σας αν επιχειρούσα να αναλύσω την πλοκή του βιβλίου και τι μπορούμε να εξάγουμε απ’ αυτή περεταίρω.

Σας προτρέπω, ξανά, να διαβάσετε το βιβλίο και να σχηματίσετε την άποψή σας. Ωστόσο, με βάση όσα έχουμε ήδη πει, οφείλω να πάρω μια θέση και να καταλήξω κάπου.

Τι θα συναντήσει κανείς διαβάζοντας Ράντκλιφ;

Μια συγγραφέα που θέλει να γράψει ρομάντζο αλλά καπηλεύεται τις τάσεις της εποχής και το μασκαρεύει ως γοτθική λογοτεχνία; Μια συγγραφέα που προσπαθεί να γράψει γοτθική λογοτεχνία αλλά επηρεάζεται υπερβολικά απ’ τον ρομαντισμό; Μια συγγραφέα που θέλει να περάσει ένα επαναστατικό μήνυμα μέσω των βιβλίων της και γράφει ό,τι μπορεί για να το κάνει;

Λοιπόν…

Σαφέστατα χρησιμοποιούνται αρχέτυπα και στερεότυπα ως αλληγορικά μέσα για ένα μήνυμα. Οι ηρωίδες δεν θα μπορούσαν να προβληθούν ως δυναμικές και αυτόνομες, αν δεν υπήρχε το ανάλογο αντίπαλο δέος. Στην προκειμένη, αυτό δεν είναι παρά η δαιμονοποίηση της πατριαρχικής καταπίεσης της κοινωνίας στα πρότυπα ενός φρικιαστικού «τέρατος» της γοτθικής λογοτεχνίας. Είναι τρομακτικό επειδή είναι υπαρκτό, με προεκτάσεις φαντασιακές όμως. Η Ανν Ράντκλιφ κάνει μια στροφή στα παλιά, διατηρώντας ορισμένες αξίες και φέρνοντάς τες στη νέα εποχή μέσα απ’ τις ηρωίδες της. Ανταποκρίνεται στον παλμό της κοινωνίας. Αυτό που οι αναγνώστριές της είναι και θα μπορούσαν να είναι, εξωτερικεύεται σαν μονάδα στις πρωταγωνίστριές της.

Τι στο καλό θέλει να κάνει τελικά η Ράντκλιφ; Μα φυσικά, να γράφει βιβλία για να περνά ευχάριστα τον χρόνο της όσο είναι μόνη στο σπίτι.

Πηγές

Becker, S. Gothic Forms of Feminine Fiction, Manchester University Press, 1999.
Castle, T. The Female Thermometer: 18th Century Culture and the Invention of the Uncanny, Oxford University Press, 1995.
Labbe, J. M. Romantic Visualities – Landscape, Gender and Romanticism, Macmillan Ltd, 1998.
Mellor, A. K. Romanticism and Gender, Routledge, 1993.
Feval, P. Η πόλη των βαμπίρ, μτφρ: Δεράου, Α. Ars Nocturna, 2009.
Britannica entry

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά