Edgar Allan Poe: ένα διαχρονικό λογοτεχνικό είδος από μόνος του

by Γιώργος Σκαγιάκος

Για τους περισσότερους ανθρώπους εκεί έξω, ο Πόου είναι εκείνος ο τύπος που μοιάζει με τον πάτερ-φαμίλια της οικογένειας Άνταμς, τον Γκόμεζ. Είναι εκείνος που έγραψε για ανθρώπους που θάφτηκαν πριν την ώρα τους, για μαύρους γάτους και ομιλούντα κοράκια. Η αλήθεια είναι ότι πρόκειται ακριβώς γι’ αυτόν τύπο, με τη διαφορά ότι ο Έντγκαρ Άλλαν Πόου υπήρξε πολλά περισσότερα από αυτά που του χάρισαν την αναγνωσιμότητα. Σ’ αυτά τα “μικρά πράγματα” ίσως βρίσκονται οι ρίζες της “νεωτερικότητας” που εγκαινίασε ο Πόου.

Το τομαχόκ του Πολέμου

Κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του, ο Ε. Α. Πόου υπήρξε ένας κριτικός λογοτεχνίας παρά ένας λογοτέχνης. Τουλάχιστον, με αυτή την ιδιότητα τον είχε αναγνωρίσει ένα μεγάλο κομμάτι της τότε φιλολογικής κοινότητας. O Τζ. Ρ. Λόουελ, ποιητής και κριτικός τέχνης την ίδια εποχή με τον Πόου, τον περιέγραψε σαν τον “πλέον οξυδερκή, φιλοσοφημένο και άφοβο κριτικό πάνω σε έργα φαντασίας, που έγραψε ποτέ στην Αμερική” προσθέτοντας με μια χιουμοριστική διάθεση ότι συχνά χρησιμοποιούσε “καυστικό υγρό” στην πένα του αντί για μελάνι και, πραγματικά, οι καυστικές κριτικές του ήταν εκείνες που τον φιλοδώρησαν με τον προσωνύμιο “Ο άνθρωπος με το Τόμαχοκ”.

Ο “αγαπημένος” στόχος του ήταν ο διάσημος ποιητής Χένρι Γουάντσγουορθ Λονγκφέλοου και πολύ συχνά ο αντίλογος μεταξύ του Πόου και των υποστηρικτών του ποιητή έπαιρνε φωτιά, μέχρι που έφτασε ν’ αποκαλείται “Ο Πόλεμος Λονγκφέλοου”. Ο Πόου κατηγορούσε τον Λονγκφέλοου για τον διδακτισμό που υπήρχε διάχυτος στο έργο του. Θεωρούσε ότι η ποίησή του ήταν “κατηχητική”, ότι αποτελούσε προϊόν παραγωγικής διαδικασίας και όχι τέχνης και ότι θεματικά o Λονγκφέλοου ήταν πλαγιαριστής. Πέρα από τις κατηγορίες που -μεταξύ μας- έχουν σοβαρή βάση, ο Πόου προέβλεψε ότι το ύφος αλλά και η φήμη του Λονγκφέλλοου, εν τέλει, θα απορριφθεί από αναγνώστες και ακαδημαϊκούς στο μέλλον.

Η αλήθεια είναι ότι η όποια φήμη έχει απομείνει για τον Λονγκφέλοου, δεν έχει να κάνει με το ποιητικό του έργο αλλά με την πρώτη Αμερικάνικη μετάφραση της “Θείας Κωμωδίας” του Δάντη.

“We grant him high qualities, but deny him the Future”

Harry Clarke’s Illustrations for Poe’s Tales of Mystery and Imagination (1919) – The Black Cat

Η Παρεκκλίνουσα Ψυχολογία

Harry Clarke’s Illustrations for Poe’s Tales of Mystery and Imagination (1919) – The Fall of House of Usher

Θα ήταν ανακριβές και αφελέστατο να πούμε ότι ο Ε. Α. Πόου ήταν ο μοναδικός συγγραφέας που ασχολήθηκε με σκοτεινές ιστορίες. Η εποχή εκείνη αποτελεί την αυγή των penny dreadful, των “αιματηρών”, φτηνών εκδόσεων της μίας πένας, και υπήρχαν εκατοντάδες τέτοια φυλλάδια προς τέρψη των αιματοβαμμένων αναγνωστών. Ο Πόου στάθηκε αρκετά παράμερα από αυτήν την τάση. Θεωρητικά, υπάρχουν πολλοί λόγοι που το έκανε, γιατί το έκανε συνειδητά, αλλά ο κυριότερος λόγος ήταν η επικέντρωσή του σε εμμονικό σημείο και η έμφαση που υπάρχει διάχυτη σε όλο σχεδόν το έργο του στην παρεκκλίνουσα ψυχολογία.

Θα ήταν επίσης ανακριβές να κατατάξουμε το έργο του -παρόλο που ακριβώς αυτό συμβαίνει- στον υπερφυσικό τρόμο, αφού η πλειοψηφία των ιστοριών του δεν “μονομαχεί “με το υπερφυσικό. Αντίθετα, οι ιστορίες του προσεγγίζουν από μια ψυχολογική σκοπιά το έγκλημα αλλά και το δράμα. Ο Πόου ήταν εμμονικός με τις εμμονές.

Στον “Μαύρο Γάτο” καθώς και στην “Μαρτυριάρα Καρδιά”, η αφήγηση γίνεται από ψυχωτικούς δολοφόνους που οι τύψεις τούς δημιουργούν ψευδαισθήσεις και τους οδηγούν στην καταστροφή.

Στο “Οβάλ Πορτραίτο”, ο καλλιτέχνης απορροφάται τόσο εμμονικά με την ολοκλήρωση του πίνακά του που δεν παρατηρεί ότι το μοντέλο του – η σύζυγός του- είναι νεκρή. Αλλά και η κλασική του “ιστορία φαντασμάτων”, “Η πτώση του Οίκου των Άσερ”, αποτελεί ιστορία φαντασμάτων μόνο στη μνήμη των περισσότερων αναγνωστών, αφού ουσιαστικά δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο, αλλά για μια διεστραμμένη, ημι-αιμομικτική σχέση μεταξύ μιας νεαρής γυναίκας και του αδερφού της που προσπαθεί να τη θάψει ζωντανή.

Λογική

“He was not the first to tackle morbid subjects. He just pushed the envelope.”

Harry Clarke’s Illustrations for Poe’s Tales of Mystery and Imagination (1919) – The Murders in the Rue Morgue

Στην αντίπερα όχθη -ίσως και όχι όμως- στην εμμονή του Πόου με την παρεκκλίνουσα ψυχολογία, βρίσκονται οι ιστορίες μυστηρίου. Δεν εξωθούσε πλέον τις καταστάσεις στα άκρα, αλλά συνέθετε την κατάσταση όπου το ανεξήγητο, το φαινομενικά αδύνατο και κατ’ επέκταση υπερφυσικό, είχε μια λογική εξήγηση. Πολύ αργότερα ονομάστηκε “Ιστορία Μυστηρίου” (Mystery) και πολύ αργότερα “Αστυνομική Λογοτεχνία” (Crime Fiction).

O Πόου λάτρευε τους γρίφους, τα παζλ και τα κρυπτόλεξα. Συχνά δημοσίευε στη στήλη του προσκλήσεις προς τους αναγνώστες για να του στέλνουν γρίφους που ο ίδιος θα ήταν δύσκολο να λύσει. Κάπως έτσι, μια μητέρα και η κόρη της βρίσκονται φρικτά δολοφονημένες σ’ ένα κλειδωμένο δωμάτιο. Οι Αρχές έχουν μπερδευτεί και μόνο ένας έξυπνος ερασιτέχνης, ο Ωγκύστ Ντυπέν (ή όπως αλλιώς προφέρεται) μπορεί να προσφέρει μια εξήγηση, η οποία δίδεται μέσω ψυχρής και ακριβέστατης λογικής.

Στους “Φόνους της οδού Μοργκ”, ο Πόου έκανε αυτό που κανείς συγγραφέας έως εκείνη την εποχή δεν είχε σκεφτεί να κάνει: Να πάρει αυτού του είδους τη νοητική πρόκληση και να την ενσωματώσει σε μια ιστορία ως έργο φαντασίας.

Η ιστορία ξεδιπλώνεται μέσα από την αφήγηση του ανώνυμου συγκάτοικου, του Ντύπεν, που αργότερα επιστρέφει για να μας διηγηθεί δύο ακόμη υποθέσεις του πρώτου “ντετέκτιβ” -έστω και ερασιτέχνη- της αστυνομικής λογοτεχνίας.

Εις τους αιώνες…

Ο Έντγκαρ Άλλαν Πόου έφυγε στις 7 Οκτωβρίου 1849, σε ηλικία 40 ετών. Έφυγε όπως ακριβώς έζησε, λουσμένος στο μυστήριο που υπηρέτησε. Ο τρόπος και οι συνθήκες θανάτου του έχουν περάσει σε επίπεδα που αρμόζουν σε έναν ροκ σταρ και η αλήθεια είναι ότι δεν έχω σκοπό να αναφερθώ σε κανένα σενάριο. Δεν θα είχε κανένα νόημα, αφού αν έμαθα ένα πράγμα από τον Ε. Α. Πόου είναι να προσπαθώ να διαστρεβλώνω τις θεωρίες, ώστε να χωράνε μέσα τους τα γεγονότα. Ποτέ το αντίθετο. Αντ’ αυτού, λοιπόν, θα κλείσω μ’ ένα κομμάτι του έργου του που δεν ανέφερα καθόλου στα παραπάνω γραφόμενα. Ένα μικρό κομμάτι που μέσα του δεν υπάρχει καθόλου “παρεκκλίνουσα ψυχολογία”, μήτε αυτό που ίδιος ονόμασε “Λογικότητα”, μόνο συναίσθημα και ένα σκοτάδι που, αν και νομίζεις ότι το κοιτάς επίμονα, είναι εκείνο που σε παρακολουθεί:

As others saw—I could not bring
My passions from a common spring—
From the same source I have not taken
My sorrow—I could not awaken
My heart to joy at the same tone—
And all I lov’d—I lov’d alone—
Then—in my childhood—in the dawn
Of a most stormy life—was drawn
From ev’ry depth of good and ill
The mystery which binds me still—
From the torrent, or the fountain—
From the red cliff of the mountain—
From the sun that ’round me roll’d
In its autumn tint of gold—
From the lightning in the sky
As it pass’d me flying by—
From the thunder, and the storm—
And the cloud that took the form
(When the rest of Heaven was blue)
Of a demon in my view—

Από παιδί ακόμα, δεν ήμουν
σαν τους άλλους – δεν αντίκριζα
όσα έβλεπαν οι άλλοι – δεν αντλούσα
από μια κοινή πηγή τα πάθη μου –
Δεν ξεδίψασα τον πόνο μου
από την ίδια βρύση – μήτε συμβάδισαν
οι μελωδίες της καρδιάς μου με την ευτυχία
Και όσα αγάπησα, τ’αγάπησα μονάχος
Τότε, παιδί ακόμα, στη χαραυγή
μιας θυελλώδους ζωής – αναδύθηκαν
από τα βάθη κάθε καλού και αρρωστημένου –
τα δεσμά του μυστηρίου που με στοιχειώνει –
απ’το χείμαρρο, ή ένα συντριβάνι –
απ’την πορφυρή πλαγιά του βουνού-
απ’τον ήλιο που μες στο φθινόπωρο
ολόχρυσος με περιλούζει –
Από τον κεραυνό του ουρανού
που ξυστά δίπλα μου αστράφτει –
απ’τη βροντή ως την καταιγίδα –
Και το σύννεφο που μπρος στα μάτια μου
(μακριά από έναν άλλο, καταγάλανο, Παράδεισο)
του δαίμονα πήρε τη μορφή –

Alone (1829)- “Μονάχος” (μτφ. Ιλέην Ρήγα)
Harry Clarke’s Illustrations for Poe’s Tales of Mystery and Imagination (1919)

Σημειώσεις:

*James Russell Lowell (1819 – 1891)
*Henry Wadsworth Longfellow (1807 – 1882) 
*The Longfellow War / https://www.eapoe.org/works/harrison/jah12c04.htm
*O Μαύρος Γάτος (The Black Cat, 1843), Μαρτυριάρα Καρδιά (Tell Tail Heart, 1843)
Το Οβάλ Πορτρέτο ( The Oval Portrait, 1842), Η Πτώση του Οίκου των Άσερ (The Fall of the House of Usher, 1839), Οι φόνοι της Οδού Μόργκ (The Murders in Rue Morgue, 1841)
*Λογικότητα (ή Εκλογίκευση): Ratiocination, μια αναλογία (ratio) που αποτελεί λόγο σύγκρισης μεταξύ δύο ποσοτήτων. Ο Πόου εξελίσσει ένα νέο “σύστημα” ώστε να εδραιώσει τις σχέσεις μεταξύ γεγονότων και των κινήτρων ή των λύσεων σε περίπλοκα προβλήματα.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά