Highgate: Οι εκρήξεις στο δρόμο των νεκρών

by Έρικ Σμυρναίος

Μέσα στις ζωντανές μας πόλεις, βρίσκονται οι επικράτειες των νεκρών. Απέραντα νεκροταφεία, καθρέφτες του κοσμοπλημμυρισμένου πολιτισμού μας, τόποι όπου χιλιάδες πτώματα παραδίδονται σ’ ένα αδιαπέραστο σκοτάδι, αγκαλιασμένα από ορδές πεινασμένων σκουληκιών, κάτω από εύθραυστους αραχνοϊστούς που υφαίνουν σπασμωδικά οι ακάματοι κάτοικοι της νύχτας. Προστατευμένα απ’ την ασταμάτητη κακοφωνία της ζωής, παραδομένα στο άχρονο κενό μιας επικείμενης ανυπαρξίας, μετατρέπονται σταδιακά στην ύλη απ’ όπου θα ξεπηδήσει μια νέα ζωή.

Το νεκροταφείο Highgate

Κάποτε όμως, κάποιοι προνομιούχοι ζωντανοί προσπάθησαν να ξεφύγουν απ’ αυτό το πεπρωμένο. Επιδίωξαν να κατακτήσουν μια κάποια μορφή αθανασίας, να κρατήσουν τα νεκρά σαρκία τους ασφαλή απ’ τα μεταμορφωτικά δάχτυλα του βιολογικού θανάτου, να τα διατηρήσουν αναλλοίωτα, σφραγισμένα μέσα σε μολύβδινα φέρετρα και μαρμάρινες σαρκοφάγους. Ήταν άνθρωποι που απόλαυσαν τον πλούτο και τη δύναμη όσο ήταν ζωντανοί, είτε ως κληρονομικό δικαίωμα, είτε γιατί κατάφεραν να σκαρφαλώσουν επιδέξια τις κλίμακες του κοινωνικού οικοδομήματος της εποχής τους. Όταν γεύτηκαν λοιπόν τους μεθυστικούς καρπούς της επιτυχίας και κέρδισαν τα δώρα της, τη δύναμη πάνω στους άλλους, τα προνόμια του πλούτου, την «αναγνώριση» και τον σεβασμό ενός υποταγμένου κοινωνικού περίγυρου, παρασύρθηκαν από φαντασιώσεις μεγαλείου. Έτσι λοιπόν, εκείνοι οι εκλεκτοί, επιχείρησαν να δραπετεύσουν από τον άτεγκο νόμο της φθοράς και να παραβιάσουν την νομοτέλεια της αέναης αλλαγής που καθορίζει τη φύση του σύμπαντος. Ωστόσο, αυτή η αλαζονική προσδοκία επέφερε μια αποκρουστική Νέμεση.

Επιτρέψτε μου τώρα να σας ταξιδέψω στην πόλη του Λονδίνου, στις αρχές του 19ου αιώνα. Εκείνη την όχι και τόσο μακρινή εποχή, η πρωτεύουσα της Βρετανικής αυτοκρατορίας πνιγόταν μέσα στις αναθυμιάσεις των νεκρών της.  Αντιμέτωπη με τις απρόβλεπτες συνέπειες της καλπάζουσας αστυφιλίας που είχε προκαλέσει η έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης, ανακάλυπτε ότι η μαζική προσέλευση χιλιάδων εσωτερικών μεταναστών απ’ τα χωριά και τις κωμοπόλεις της Αγγλίας, προκαλούσε απρόβλεπτα προβλήματα. Ξαφνικά, ο αριθμός των ανθρώπων που πέθαιναν στην πόλη ήταν πολύ μεγαλύτερος απ’ αυτόν που προλάβαινε να απορροφήσει η γη. Οι αυλές των εκκλησιών της είχαν ήδη πλημμυρίσει από φρεσκοθαμμένα πτώματα, κακοφτιαγμένα φέρετρα φτωχών στοιβάζονταν το ένα πάνω στο άλλο σε τρύπες βάθους δέκα και είκοσι μέτρων ενώ εκείνα που βρίσκονταν στην κορφή εκείνων των φριχτών σωρών, σχεδόν εξείχαν από το κορεσμένο έδαφος. Οι νεκροθάφτες της πόλης που πάλευαν να αντιμετωπίσουν αυτή την πλημμυρίδα του θανάτου, αναγκάζονταν πολλές φορές να τεμαχίζουν πτώματα σε μικρά κομμάτια προκειμένου να δημιουργείται καινούργιος χώρος για τις ασταμάτητες ταφές των αμέτρητων νεκρών. Στις γειτονιές του Λονδίνου που συνόρευαν με αυτά τα νεκροταφεία, η δυσωδία της αποσύνθεσης ήταν τόσο έντονη που οι κάτοικοι τους αναγκάζονταν να κρατάνε τα παράθυρα των σπιτιών τους σφραγισμένα ενώ τα παιδιά τους έπαιζαν στους δρόμους ανάμεσα σε σκουλήκια και γλοιώδη υγρά που ξεπρόβαλλαν από τις σχισμές πλακοστρωμένων πεζόδρομων. Αναπόφευκτα, κάποια στιγμή, η κατάσταση στο Λονδίνο, την δεκαετία του 1830, έφτασε  στο απροχώρητο και οι αρχές της πόλης συνειδητοποίησαν επιτέλους ότι κάτι έπρεπε να γίνει.

Highgate, Λονδίνο, Η.Β., (12 Μαρτίου 2016): Τάφοι στην ανατολική πλευρά του νεκροταφείου

Παρόμοια προβλήματα αντιμετώπισαν και άλλες Ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Ενώ όμως οι Παριζιάνοι επέλεξαν τη λύση της διάνοιξης αχανών υπόγειων περασμάτων, των γνωστών κατακομβών όπου μέχρι τις μέρες μας φυλάσσονται τα οστά εκατομμυρίων ανθρώπων, οι Λονδρέζοι ακολούθησαν μια διαφορετική οδό, πιο ταιριαστή στο επιχειρηματικό πνεύμα εκείνης της εποχής.  Οι αξιωματούχοι της πόλης ψήφισαν έναν νόμο σύμφωνα με τον οποίο ιδιώτες επενδυτές είχαν το δικαίωμα να χρηματοδοτήσουν ένα από τα «μεγαλόπρεπα επτά» νεκροταφεία που θα χτίζονταν γύρω από το Λονδίνο. Φυσικά, προκειμένου να εξασφαλίσουν κέρδη από την πρωτοποριακή τους επένδυση, οι παραπάνω χρηματοδότες θα είχαν το δικαίωμα να πουλήσουν σημεία ταφής σ’ εκείνους τους ανθρώπους που είχαν την οικονομική δυνατότητα να τα αγοράσουν και έτσι να εξασφαλίσουν  μια σωστή και αξιοπρεπή κηδεία. Ωστόσο, επειδή τα συγκεκριμένα αυτά σημεία σύντομα έγιναν πανάκριβα, αυτό ήταν ένα προνόμιο που μπορούσαν να απολαύσουν  μονάχα οι εκπρόσωποι της αριστοκρατικής τάξης, τα μέλη της βασιλικής οικογένειας και οι διασημότητες.  Μέσα σε λιγότερο από μια δεκαετία, η κατασκευή εκείνων των επικερδέστατων «νεκροταφείων-κήπων» που προορίζονταν για τους πλούσιους νεκρούς, ολοκληρώθηκε στα τότε ημιαστικά προάστια του Λονδίνου. Ένα από αυτά, που βρισκόταν στην κορφή ενός λόφου, στα βόρεια της πόλης, ήταν το φημισμένο νεκροταφείο του Highgate το οποίο σχεδιάστηκε από τον Stephen Geary τον David Ramsey και τον James Bunstone Bunning και είναι επισκέψιμο ακόμα και σήμερα. Πνιγμένο σε μια οργιαστική βλάστηση που αγκαλιάζει τα αγάλματα και τα σύμβολα του θανάτου που βρίθουν σ’ εκείνη την εντυπωσιακή νεκρόπολη, αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες επισκέπτες που απολαμβάνουν την υποβλητική ατμόσφαιρα της γοτθικής αισθητικής που αποπνέει. Το Highgate προοριζόταν να μετατραπεί στο κυριότερο νεκροταφείο της πόλης και άνοιξε τις πύλες του επισήμως στις 26 Μαΐου του 1839. Στο εν λόγω νεκροταφείο έχουν ταφεί συνολικά 170.000 άνθρωποι σε περίπου 35.000 τάφους. Μια από τις πιο αξιόλογες προσωπικότητες ανάμεσά τους είναι και ο Karl Marx.

Οι διακεκριμένοι Λονδρέζοι της Βικτωριανής εποχής είχαν εμμονή με την αρχαία Αίγυπτο και την κουλτούρα της εξαιτίας μιας μόδας που ξεκίνησε από την εποχή των Ναπολεόντειων Πολέμων, όταν η Δύση ήρθε για πρώτη φορά σ’ επαφή με τα μεγαλόπρεπα μνημεία του αρχαίου Αιγυπτιακού Πολιτισμού, κατά τα έτη 1798–1801. Οι έκθαμβοι Δυτικοί εξερευνητές γοητεύτηκαν από την νεογέννητη τότε επιστήμη της Αιγυπτιολογίας και τα συναρπαστικά ευρήματά της, κάτι που είχε άμεση επίδραση στην αισθητική της εποχής, φαινόμενο που κατέστη ιδιαίτερα εμφανές στην εκπληκτική «Αιγυπτιακή Λεωφόρο» του νεκροταφείου του Highgate, όπου οι κατακόμβες που χτίστηκαν εκεί, προοριζόταν ειδικά για όλους όσους ήθελαν να ταφούν  πάνω από το χώμα, όπως έκαναν οι Αιγύπτιοι βασιλιάδες, πριν από χιλιάδες χρόνια.

Η Αιγυπτιακή Λεωφόρος του νεκροταφείου Highgate

Η Αιγυπτιακή λεωφόρος σχεδιάστηκε από τον Stephen Geary ο οποίος οραματίστηκε και ολόκληρο το νεκροταφείο. Ακόμα και σήμερα διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση, το ίδιο εντυπωσιακή όπως ήταν και τότε, και εξακολουθεί να είναι το πιο όμορφο και μεγαλόπρεπο κομμάτι του εν λόγω νεκροταφείου. Ο σημερινός επισκέπτης νιώθει δέος μπροστά στις μεγαλοπρεπές πύλες της Λεωφόρου που οδηγούν κατευθείαν στο δρόμο των νεκρών, μια σκιερή αλέα με 16 οικογενειακά μαυσωλεία που μοιάζουν με μικρά σπίτια καλυμμένα από βρύα, βυθισμένα στην πράσινη σκιά που δημιουργούν οι φυλλωσιές των γύρω δέντρων. Το κάθε μαυσωλείο φιλοξενεί ράφια για 12 φέρετρα και είναι ο τόπος της αιώνιας ανάπαυσης για τους πολύ προνομιούχους ενοίκους ανάμεσα στους 170.000 νεκρούς του νεκροταφείου οι οποίοι επέλεξαν να ταφούν εκεί κατά την  δεκαετία του 1850.

Ωστόσο, πολύ γρήγορα η Αιγυπτιακή Οδός, εκείνος ο μεγαλοπρεπής δρόμος των νεκρών, σπιλώθηκε από μια απροσδόκητη κατάρα: κάθε τάφος που βρισκόταν πάνω απ’ το επίπεδο του εδάφους, σύμφωνα με τους σχετικούς νόμους που θεσπίστηκαν για να προστατευτεί η δημόσια υγεία, έπρεπε να είναι εντελώς σφραγισμένος με μολύβι έτσι ώστε να αποτρέπεται η έκλυση άσχημων μυρωδιών και δηλητηριωδών αερίων αποσύνθεσης στο γύρω περιβάλλον. Δυστυχώς όμως, η προνοητική αυτή διάταξη είχε μια πολύ δυσάρεστη παρενέργεια: η συσσώρευση νεκρικών αερίων κατά την αποσύνθεση του σώματος σταδιακά γέμιζε τα αεροστεγή φέρετρα με αποτέλεσμα οι σφραγισμένες σαρκοφάγοι να μετατρέπονται σε ωρολογιακές βόμβες. Όταν σφραγίζεται το σώμα ενός νεκρού σ’ ένα περιορισμένο χώρο που παγιδεύει τη θερμότητα και την υγρασία, ευνοείται η εκθετική εξάπλωση αναερόβιων βακτηριδίων γιατί το έγκλειστο λείψανο στερείται τον οξυγονωμένο αέρα και την δυνατότητα απώλειας των υγρών του που είναι απαραίτητες για μια φυσιολογική αποσύνθεση. Έτσι, στην περίπτωση των νεκρών της Αιγυπτιακής Οδού, παράγονταν μεγάλες ποσότητες μεθανίου που δεν είχε τρόπο να ξεφύγει με αποτέλεσμα οι υπέροχες σαρκοφάγοι των μαυσωλείων της να ραγίζουν ανεξήγητα, να παραμορφώνονται και τελικά να σκάνε σαν εκκωφαντικές βόμβες.  Μπορείτε να φανταστείτε την έκπληξη του κάθε επισκέπτη, όταν βίωνε μια τέτοια έκρηξη. Ή τον τρόμο του κάθε νεκροθάφτη που άφηνε έναν τάφο κλειστό και τον έβρισκε κάποια στιγμή ανοιγμένο από το εσωτερικό του και πλημμυρισμένο με απαίσια υγρά.

Γοτθικές επιτύμβιες στήλες, γλυπτά και μαυσωλεία στο νεκροταφείο Highgate

Το νεκροταφείο του Highgate γρήγορα απέκτησε μια φρικτή φήμη και η γοητεία των περίτεχνων μαυσωλείων του έδωσε τη θέση της σε μακάβριες ιστορίες για ανήσυχους νεκρούς που πάλευαν να δραπετεύσουν από τα μαρμάρινα κελιά τους. Κάποια στιγμή βέβαια το πρόβλημα επιλύθηκε: οι νεκροθάφτες του Highgate άρχισαν να ανοίγουν μικρές τρύπες στα φέρετρα των διακεκριμένων νεκρών και να εφαρμόζουν επάνω τους μικρούς σωλήνες που επέτρεπαν στα δύσοσμα αέρια των σωρών τους να δραπετεύουν στην ατμόσφαιρα. Επιπρόσθετα, για να αποφεύγεται η παραγωγή της δυσοσμίας, τα αέρια εκείνα αναφλέγονταν τεχνητά με αποτέλεσμα τα σωληνάρια της εξαγωγής τους να καίνε ασταμάτητα σαν μικρά κεριά για τρεις και πλέον εβδομάδες.

Στην εποχή μας βέβαια, που η επιστήμη της μεταχείρισης των νεκρών έχει εξελιχθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό, τα παραπάνω φαινόμενα ακούγονται γραφικά και μακάβρια. Σήμερα έχουν αναπτυχθεί αποτελεσματικότατες μέθοδοι που μας επιτρέπουν να διατηρούμε ένα νεκρό κορμί σχεδόν αναλλοίωτο, να το βοηθήσουμε να αφομοιωθεί από το περιβάλλον του ή να απανθρακωθεί υπό απόλυτα ελεγχόμενες συνθήκες. Ωστόσο, το φαινόμενο των ανήσυχων νεκρών του Highgate εξακολουθεί να ασκεί μια μακάβρια έλξη στους σημερινούς του επισκέπτες. Ίσως γιατί αποτελεί μια χαρακτηριστική επισήμανση ενός τελεσίδικου γεγονότος που συχνά επιλέγουμε να ξεχνάμε: ότι ο θάνατος και η αποσύνθεση είναι αναπόφευκτα και η προσπάθεια παρεμπόδισης τους ενδεχομένως εγκυμονεί ολέθρια αποτελέσματα.

Πηγές
1. thevintagenews.com
2. londonist.com
3. theguardian.com

Cover pic: Cemetery at Bunhill Fields, Finsbury, London, 1866. Illustration: Heritage Image Partnership Ltd/Alamy

προτεινουμε επίσης

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά